Głaz Trygław w Tychowie
Co wyróżnia to miejsce
Dla kogo
Opis
Największy głaz narzutowy w Polsce
Trygław leży na cmentarzu w Tychowie, małym mieście w powiecie białogardzkim, między Białogardem a Szczecinkiem. Uznaje się go za największy głaz narzutowy w Polsce i jeden z największych w Europie — opis miasta w Wikipedii mówi nawet o drugim miejscu na kontynencie, ale tego rankingu nie udało się potwierdzić w źródłach geologicznych. Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie ujął go w bazie geostanowisk Polski jako pomnik przyrody nieożywionej o dużej wartości naukowej.
Kamień leży na wysokości około 100 m n.p.m., na płaskim terenie, i nie ma wokół niego niczego, co mogłoby go pomniejszyć — dlatego robi większe wrażenie, niż sugerują liczby. Teren objęty ochroną ma zaledwie 0,01 ha, czyli w praktyce sam głaz i wąski pas wokół niego.
Wymiary: co jest potwierdzone, a co szacowane
O Trygławie krąży wiele liczb i nie wszystkie są zgodne. Najpewniejsze dane, powtarzane przez bazę geostanowisk Instytutu Ochrony Przyrody PAN i niezależne źródła, to:
- obwód około 50 metrów — mierzony przy ziemi;
- wysokość nad ziemią około 3,8 metra;
- zagłębienie w ziemi około 4 metrów — całkowita wysokość bloku wynosi więc około 7,8 m;
- masa około 2000 ton — to szacunek wyliczony z objętości, nikt głazu nie ważył;
- długość i szerokość — źródła podają 16 × 11 m albo 13,7 × 9,3 m, w zależności od sposobu pomiaru;
- objętość — od około 700 do około 860 m³, również zależnie od źródła.
Rozbieżności w długości i objętości biorą się stąd, że ponad połowa bryły jest niewidoczna, a nieregularnego kształtu nie da się zmierzyć taśmą jak prostopadłościanu. Masa 2000 ton jest konsekwencją przyjętej objętości i gęstości gnejsu — warto ją traktować jako rząd wielkości, nie dokładną wartość.
Skąd przyjechał: geologia głazu
Trygław to ciemnoszary paragnejs granitowy — skała metamorficzna, która powstała z przeobrażenia starszych skał osadowych pod wysokim ciśnieniem i w wysokiej temperaturze. Takich skał nie ma w podłożu Pomorza. Według bazy geostanowisk IOP PAN głaz pochodzi ze Skandynawii, najprawdopodobniej z okolic Vidbo lub Uppsali w Szwecji.
Przyniósł go lądolód ostatniego zlodowacenia, nazywanego w Polsce wiślańskim. Lód wyrwał blok z podłoża w Szwecji, przewlókł go przez dno dzisiejszego Bałtyku i porzucił na Pomorzu, gdy zaczął się wytapiać. Ślady tej podróży widać do dziś: na powierzchni głazu zachowały się wygłady i rysy lodowcowe, czyli wypolerowane płaszczyzny i zadrapania powstałe przy wleczeniu kamienia po innych skałach. Najlepiej widać je w bocznym świetle, rano albo pod wieczór.
Głazy narzutowe są na Pomorzu Zachodnim powszechne — w polach, lasach, przy drogach — ale zdecydowana większość ma rozmiary od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów. Trygław przewyższa je o rząd wielkości i dlatego od dziesięcioleci przyciąga geologów; literatura naukowa opisywała go już w 1930 roku.
Ochrona: pomnik przyrody od 1954 roku
Głaz objęto ochroną jako pomnik przyrody nieożywionej w 1954 roku — jako datę ustanowienia podaje się 20 lutego 1954. Status pomnika przyrody oznacza zakaz niszczenia, uszkadzania i przekształcania obiektu. W międzynarodowej klasyfikacji obszarów chronionych Trygław ma kategorię III IUCN, przeznaczoną dla pomników przyrody.
Kamień stał się też symbolem miasta. Od 1996 roku widnieje w herbie Tychowa. Niemieccy mieszkańcy przed 1945 rokiem nazywali go Wielkim Kamieniem.
Granit czy gnejs i jak oglądać głaz
W wielu opisach Trygław nazywany jest granitem. To uproszczenie: geologicznie to paragnejs granitowy, czyli skała o składzie zbliżonym do granitu, ale przeobrażona — minerały ułożone są w niej w smugi i pasma, a nie rozproszone równomiernie jak w granicie. Różnicę widać, gdy podejdzie się blisko i obejrzy powierzchnię pod różnym kątem: jasne i ciemne minerały tworzą lekko faliste pasy.
Obejście głazu dookoła to kilkadziesiąt kroków wzdłuż blisko 50-metrowego obwodu. Wysokością nad ziemią — około 3,8 m — kamień dorównuje mniej więcej parterowemu domowi, ale jego prawdziwą skalę najlepiej oddaje człowiek stojący obok. Warto obejrzeć bryłę z kilku stron: każda ściana ma inny kształt, a na niektórych lepiej widać wypolerowane płaszczyzny i zadrapania zostawione przez lądolód.
Krzyż, tablica i msza na kamieniu
Na szczycie głazu stoi krzyż z figurą ukrzyżowanego Chrystusa. Postawili go niemieccy mieszkańcy Tychowa w XIX wieku — Wikipedia podaje pierwszą niedzielę 1874 roku, regionalny serwis turystyczny rok 1847, dlatego dokładną datę traktujemy jako niepotwierdzoną. Figurę zaprojektował rzeźbiarz Wilhelm Achtermann, a odlano ją w berlińskiej odlewni Moritza Geißa.
Przed krzyżem umieszczono tablicę z czterowierszem. Ufundowali ją Hans Hugo von Kleist-Retzow z Kikowa i Hugo von Kleist-Retzow z Tychowa. Treść przedstawia Chrystusa jako tego, który zamknął pogańskiego Trygława pod kamieniem i prowadzi ludzi do Boga — wprost nawiązując do miejscowej legendy.
Głaz nadal pełni funkcję religijną. Co roku w uroczystość Wszystkich Świętych służy jako ołtarz podczas mszy za zmarłych odprawianej na cmentarzu. To najlepszy dzień, żeby zobaczyć Trygław w jego dzisiejszej roli — i najgorszy, jeśli chce się go spokojnie obejrzeć i sfotografować.
Legenda o złotym posągu
Nazwa głazu pochodzi od Trygława — trzygłowego bóstwa Słowian zachodnich, czczonego na Pomorzu i Połabiu. Spotyka się też formy Trygłów i Trzygłów. Trzy głowy miały symbolizować władzę nad niebem, ziemią i światem podziemnym. Według miejscowej legendy na kamieniu stał niegdyś złoty posąg bóstwa, a gdy na Pomorze przyszło chrześcijaństwo, ostatni kapłan zakopał go pod głazem, żeby uchronić przed zniszczeniem.
Legenda ma ciekawy dodatek: w dwóch miejscach głaz po uderzeniu wydaje głuchy odgłos, jakby w środku była pustka. Nikt nie sprawdzał, co jest pod spodem — przy czterech metrach bryły w ziemi i masie liczonej w tysiącach ton nie jest to proste. Nie ma też żadnych badań archeologicznych, które potwierdzałyby, że głaz był miejscem kultu przed chrystianizacją; to opowieść, nie udokumentowany fakt.
Ograniczenia i jak się zachować
Trygław leży na czynnym cmentarzu i to wyznacza zasady wizyty. Nie wchodzi się na głaz, nie urządza pikników ani głośnych sesji zdjęciowych przy grobach. W dni świąteczne, zwłaszcza 1 listopada, przy kamieniu gromadzi się wielu ludzi, a dojazd i parkowanie są trudniejsze.
Na miejscu nie ma tablicy z cennikiem, kasy ani przewodnika — wstęp jest wolny, a informacji o głazie trzeba poszukać wcześniej. Nie ma też infrastruktury turystycznej poza cmentarną: ławek widokowych, gastronomii czy toalet dla zwiedzających. Wizyta zajmuje kilkanaście minut, więc Trygław najlepiej traktować jako przystanek w drodze, a nie cel całego dnia.
Pod względem dostępności głaz wypada dobrze: baza geostanowisk IOP PAN ocenia go jako łatwo dostępny dla turystów, a cechy, dla których jest chroniony — wygłady i rysy lodowcowe — są dobrze widoczne bez wchodzenia na kamień. Nie trzeba więc ani specjalnego sprzętu, ani przewodnika, żeby zobaczyć to, co w nim najcenniejsze.
Tychowo wokół głazu
Tychowo to niewielkie miasto — pod koniec 2016 roku liczyło 2518 mieszkańców — i siedziba gminy miejsko-wiejskiej w powiecie białogardzkim. Trygław jest jego najbardziej rozpoznawalnym symbolem, ale nie jedynym zabytkiem. W samym Tychowie warto przy okazji zajrzeć do parku dworskiego z drugiej połowy XVIII wieku (13,7 ha, około 2300 drzew), kościoła Matki Bożej Nieustającej Pomocy o murowano-szachulcowej konstrukcji i na półtorakilometrową aleję lipową prowadzącą do Trzebiszyna.
Przydatne wskazówki
Zdjęcia 6
Lokalizacja
Lokalizacja: Tychowo, zachodniopomorskie
Wyznacz trasęDojazd
Lokalizacja i punkt startowy
Głaz leży na cmentarzu w Tychowie — mieście i siedzibie gminy miejsko-wiejskiej w powiecie białogardzkim. Do Białogardu jest stąd około 22 km, do Koszalina około 35 km. Uwaga na nazwę — w województwie zachodniopomorskim są też wsie Tychowo w gminach Stargard i Sławno, więc w nawigacji wybierz miasto w powiecie białogardzkim. Według OpenStreetMap głaz leży przy ulicy Wolności, niedaleko centrum miasta.
Samochodem
W Tychowie krzyżują się dwie drogi wojewódzkie: nr 167 Koszalin – Ogartowo i nr 169 Byszyno – Głodowa. Od strony Koszalina dojeżdża się drogą 167. Miasto jest niewielkie, liczy około 2,5 tysiąca mieszkańców, więc cmentarz łatwo znaleźć bez nawigacji.
Parking
Nie znaleźliśmy informacji o wydzielonym parkingu dla zwiedzających ani o opłatach. Parkuj zgodnie z oznakowaniem w pobliżu cmentarza. W okolicy 1 listopada miejsc brakuje, bo przy głazie odprawiana jest msza za zmarłych.
Komunikacja publiczna
Tychowo ma stację kolejową na linii nr 404 Szczecinek – Kołobrzeg, położoną na południowo-zachodnim skraju miasta, po zachodniej stronie drogi 167. Ta sama linia prowadzi przez Białogard, gdzie można przesiąść się na pociągi w stronę Koszalina i Szczecina. Rozkład i częstotliwość połączeń sprawdź przed wyjazdem.
Dojście piesze
Stacja kolejowa leży przy ulicy Kolejowej, około 2 km w linii prostej od głazu — pieszo to mniej więcej 30 minut przez miasto. Sam głaz stoi przy alejkach cmentarnych, więc dojście nie wymaga pokonywania przeszkód terenowych, ale alejki cmentarne bywają nierówne.
Polecany czas zwiedzania
Obejście głazu, krzyż i tablica, oglądanie rys lodowcowych.
Głaz i spacer po Tychowie: park dworski i kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy.