Rezerwat Pokazowy Żubrów w Białowieży

Pewne spotkanie z żubrem

Kto przyjeżdża do Puszczy Białowieskiej z myślą o żubrze, zwykle szybko odkrywa, że na wolności spotkanie jest kwestią szczęścia. Zwierzęta unikają ludzi, a w sezonie liściastym znikają w gęstwinie. Rezerwat Pokazowy Żubrów rozwiązuje ten problem: to ogrodzony teren o powierzchni około 27 hektarów, położony przy szosie Hajnówka–Białowieża, mniej więcej 3 kilometry przed wsią. Prowadzi go Białowieski Park Narodowy, a konkretnie jego Ośrodek Hodowli Żubrów, który zajmuje się zarówno wolnym stadem w puszczy, jak i hodowlą zamkniętą właśnie w rezerwacie.

Nie jest to zoo w klasycznym rozumieniu. Wybiegi są rozległe, porośnięte lasem i łąką, a zwierzęta nie mają obowiązku stać przy płocie. Ścieżka dla zwiedzających biegnie wzdłuż zagród, z których część ogląda się z podwyższonych punktów widokowych. Rezerwat odwiedza około 150 tysięcy osób rocznie – tyle podawał park przy otwarciu nowego pawilonu w 2018 roku.

Jakie zwierzęta zobaczysz

Park prezentuje tu gatunki kopytnych żyjące w Puszczy Białowieskiej oraz duże drapieżniki. Według Białowieskiego Parku Narodowego w zagrodach są:

• żubry – dorosły samiec, samice i ich potomstwo,
• żubronie – mieszańce żubra z bydłem domowym, dziś rzadko spotykane,
• koniki polskie typu tarpana,
• łosie, jelenie i sarny,
• dziki,
• wilki i rysie – najtrudniejsze do wypatrzenia, bo spędzają dzień w ukryciu.

Żubronie budzą najwięcej pytań. To efekt dawnych prób krzyżowania żubra z bydłem, które miały dać odporne zwierzę gospodarskie. Pomysł się nie przyjął, a dla dzisiejszej ochrony gatunku kluczowe jest coś odwrotnego – utrzymanie czystości genetycznej żubrów. Żubronie w rezerwacie są więc pamiątką po epoce, a nie przykładem do naśladowania.

Żubr w Białowieży – od wymarcia do odtworzenia

Ostatni żubr żyjący na wolności w Puszczy Białowieskiej zginął w 1919 roku. Gatunek przetrwał wyłącznie w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach. W 1929 roku do specjalnej zagrody w puszczy sprowadzono pierwsze zwierzęta z hodowli zagranicznych, co zapoczątkowało restytucję. Za inicjatywą stał między innymi botanik Władysław Szafer, jeden z twórców polskiej ochrony przyrody.

Z tej garstki osobników wywodzi się cała dzisiejsza populacja. Pod koniec 2017 roku w Puszczy Białowieskiej żyło na wolności ponad 650 żubrów. Historię tej odbudowy, biologię i ekologię gatunku opowiada wystawa w pawilonie przy wejściu – warto ją obejrzeć przed spacerem, bo potem łatwiej odróżnić młodą krowę od byka czy zrozumieć, dlaczego stado w zagrodzie trzyma się razem.

Skąd rezerwat wziął się w tym miejscu

Rezerwat działa w obecnej lokalizacji od końca lat 80. XX wieku. Park zaadaptował wtedy na potrzeby żubrów i innych zwierząt puszczy dawny rezerwat tarpanów – stąd obecność koników polskich, które są potomkami programu odtwarzania dzikiego konia leśnego. Od 2012 roku obiekt był systematycznie modernizowany: najpierw powstał punkt widokowy z nowymi podejściami do zagród, a w 2018 roku pawilon edukacyjny, który zastąpił skromne zaplecze przy wejściu.

Rezerwat nie jest wyłącznie atrakcją dla turystów. Hodowla zamknięta prowadzona tu przez Ośrodek Hodowli Żubrów BPN uzupełnia opiekę nad wolnym stadem – ośrodek monitoruje zdrowie żubrów żyjących w puszczy i organizuje ich zimowe dokarmianie. W zagrodzie przychodzą na świat młode: wiosną 2020 roku park informował o cielęciu urodzonym 9 maja, co dobrze pokazuje, że maj i czerwiec to czas, gdy w stadzie widać najmłodsze zwierzęta.

Pawilon edukacyjny i trasa zwiedzania

Do rezerwatu wchodzi się przez pawilon edukacyjny oddany do użytku 15 czerwca 2018 roku. Budowa kosztowała 12,7 mln zł i została sfinansowana przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W środku jest kilkanaście stanowisk multimedialnych o żubrze, salka kinowa na blisko 50 miejsc, kasy, informacja turystyczna i sklepik. Budynek ogrzewa gruntowa pompa ciepła, ma też instalację fotowoltaiczną i system odzysku wody opadowej.

Park szacuje czas wizyty na około 30 minut w pawilonie i około godzinę spaceru po zagrodach. Ścieżka jest płaska i według relacji odwiedzających daje się pokonać nawet z terenowym wózkiem dziecięcym. Rezerwat można zwiedzać samodzielnie albo z przewodnikiem licencjonowanym przez BPN – ta druga opcja ma sens dla grup i dla osób, które chcą usłyszeć więcej o hodowli niż to, co mieści się na tablicach.

Godziny otwarcia i bilety

Według Białowieskiego Parku Narodowego rezerwat jest czynny od 16 kwietnia do 15 października codziennie w godzinach 9:00–17:00, a od 16 października do 15 kwietnia od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–16:00. Jest zamknięty 1 stycznia, 7 stycznia, 1 listopada, 25 grudnia oraz w drugi dzień Świąt Wielkanocnych.

Bilet normalny kosztuje 25 zł, ulgowy 15 zł. Bezpłatnie wchodzą dzieci do 4 lat, opiekunowie grup, przewodnicy licencjonowani oraz mieszkańcy gmin Białowieża i Narewka. Posiadacze Karty Dużej Rodziny mają 20 procent zniżki. Bilety do obiektów parku sprzedawane są także przez internetowy system biletowy BPN. Informacje telefoniczne: 85 681 23 98.

Zasady i ograniczenia

Na teren rezerwatu nie wolno wprowadzać psów ani innych zwierząt – wyjątkiem są psy asystujące. Przy planowaniu wycieczki z psem trzeba więc z góry ustalić, kto zostanie z nim na zewnątrz; w samochodzie w letnim upale to zły pomysł. Regulamin zakazuje też schodzenia ze ścieżek, wchodzenia na ogrodzenia, dokarmiania zwierząt i zakłócania ciszy.

Warto nastawić się realistycznie. Wybiegi są duże, więc wilki czy rysie bywają widoczne tylko jako cień pod drzewami albo wcale. Żubry w upalne popołudnie potrafią leżeć w odległym końcu zagrody. Lepsze szanse daje wizyta tuż po otwarciu i chłodniejsze dni. Od października do kwietnia rezerwat jest nieczynny w poniedziałki – to częsta pułapka dla osób planujących przedłużony weekend jesienią.

Kiedy przyjechać

Najdłuższe godziny otwarcia przypadają na okres od połowy kwietnia do połowy października. Szczyt ruchu to lipiec, sierpień i długie weekendy – wtedy przy kasach w pawilonie tworzą się kolejki, a na ścieżce trudno o ciszę, której zwierzęta potrzebują, żeby wyjść z ukrycia. Maj i czerwiec dają szansę na zobaczenie młodych, a wrzesień i październik – mniejszy tłok i jesienne kolory puszczy.

Zimą rezerwat jest czynny krócej i nie działa w poniedziałki, ale na śniegu ciemne sylwetki żubrów widać z daleka, a zwierzęta w zimowej sierści wyglądają najbardziej okazale. Trasa biegnie w całości na zewnątrz, więc niezależnie od pory roku przyda się obuwie na nieutwardzoną ścieżkę, a od maja do września – środek na komary i kleszcze, które w Puszczy Białowieskiej są realnym problemem.

Co połączyć z wizytą

Tuż obok zaczyna się ścieżka edukacyjna „Żebra Żubra”, prowadząca drewnianymi kładkami przez wilgotny fragment puszczy poza granicami parku. Do centrum Białowieży z Parkiem Pałacowym i Muzeum Przyrodniczo-Leśnym są około 3 kilometry, a wejście z przewodnikiem do Obszaru Ochrony Ścisłej BPN wymaga osobnej rezerwacji. Rezerwat pokazowy dobrze sprawdza się jako pierwszy punkt dnia: po godzinie przy zagrodach łatwiej docenić, jak trudno jest spotkać te zwierzęta w prawdziwym lesie.

Lokalizacja i punkt startowy

Rezerwat Pokazowy Żubrów leży przy szosie Hajnówka–Białowieża, około 3 kilometrów przed Białowieżą, po zachodniej stronie wsi. Punktem startowym jest parking przy pawilonie edukacyjnym, przez który prowadzi jedyne wejście na teren zagród. Obiekt prowadzi Białowieski Park Narodowy.

Samochodem

Do Białowieży prowadzi droga wojewódzka nr 689 z Hajnówki. Od Białegostoku to około 90 kilometrów, mniej więcej półtorej godziny jazdy, ostatni odcinek przez Hajnówkę. Rezerwat leży przy samej szosie, jeszcze przed zabudowaniami Białowieży – warto ustawić nawigację na rezerwat, a nie na wieś. Droga z Hajnówki biegnie przez las – o zmierzchu na jezdnię wychodzą zwierzęta, w tym żubry, dlatego okolica jest oznakowana tablicami ostrzegawczymi.

Parking

Przy rezerwacie jest parking. Nie udało się potwierdzić aktualnej stawki za postój. W pobliżu jest też leśny parking przy ścieżce „Żebra Żubra”. W lipcu, sierpniu i w długie weekendy najwięcej osób przyjeżdża przed południem.

Komunikacja publiczna

Najbliższym węzłem jest Hajnówka, dokąd dojeżdżają pociągi i autobusy z Białegostoku. Z Hajnówki do Białowieży kursują autobusy, między innymi przewoźnika PUK z Hajnówki, ale ich częstotliwość jest ograniczona, zwłaszcza w weekendy i poza sezonem. Trzeba poprosić kierowcę o zatrzymanie przy rezerwacie albo dojść z centrum Białowieży. Rozkład warto sprawdzić przed wyjazdem.

Dojście piesze

Z centrum Białowieży do rezerwatu jest około 3 kilometrów, czyli 40–50 minut marszu. Wygodniej iść leśnymi ścieżkami i szlakami niż poboczem ruchliwej szosy. Trasa przez okolice ścieżki „Żebra Żubra” łączy rezerwat z Parkiem Pałacowym. W Białowieży sezonowo działają wypożyczalnie rowerów, rowerem dojazd zajmuje kilkanaście minut.