Ulica Piotrkowska w Łodzi

Ulica, która wyrosła z traktu do Piotrkowa

Piotrkowska jest tym w Łodzi, czym w innych miastach bywa rynek: główną osią, do której przykleja się wszystko inne. Ma około 4,2 kilometra długości i biegnie niemal idealnie prosto z północy na południe, od placu Wolności do placu Niepodległości. Ta prostota nie jest przypadkiem — ulica powstała z dawnego traktu piotrkowskiego, drogi łączącej biskupią osadę Łódź z Piotrkowem Trybunalskim. Trakt wił się między lasami i przecinał strumienie; wyprostowano go i wytyczono na nowo około 1821 roku, przy okazji zakładania osady sukienniczej.

Nazwę ulicy nadano w 1823 roku, a pierwsze tabliczki zawiesił burmistrz Starego Miasta Czarnkowski w rejonie dzisiejszej ulicy Nowomiejskiej. Przez kolejne sto lat Piotrkowska przestała być drogą wylotową i stała się kręgosłupem przemysłowego miasta, które pod koniec XIX wieku rosło w tempie porównywanym z Chicago. Fundacja Ulicy Piotrkowskiej opisuje ją dziś jako jedną z najdłuższych ulic handlowych w Europie, a miejski portal turystyczny — jako najdłuższy polski deptak. Obie formuły są promocyjne, ale rząd wielkości się zgadza: przejście całej ulicy końca w koniec to poważny spacer, nie kwadrans między kawiarniami.

Epoka Ziemi Obiecanej zapisana w numerach domów

Najciekawszy sposób czytania Piotrkowskiej to numery. Pod Piotrkowską 11, na rogu ulicy Próchnika, stoi kamienica wzniesiona dla Karola Scheiblera, właściciela największych łódzkich zakładów przemysłowych. Budynek powstał jako Skład Główny jego przedsiębiorstwa i miał być wizytówką firmy w centrum miasta — czteropiętrowy, na planie litery U, z narożną wieżą zwieńczoną ośmioboczną kopułą. Mieściła się w nim także część hotelowa dla gości firmy, stąd potoczne nazwy „pałac” i „hotel”.

Pod Piotrkowską 86 stoi Kamienica pod Gutenbergiem, zbudowana dla Jana Petersilgego, łódzkiego drukarza i wydawcy prasy, w której oficynach działały drukarnia i zakład litograficzny. W niszy środkowego wykusza umieszczono postać Jana Gutenberga, a między oknami — medaliony z portretami ludzi związanych z drukarstwem. To jeden z tych budynków, przy których warto się zatrzymać i zadrzeć głowę, bo cała opowieść jest na wysokości drugiego piętra.

Pod Piotrkowską 104 stoi Pałac Juliusza Heinzla, dziś siedziba Urzędu Miasta Łodzi — to również adres, przy którym zawieszono tablicę upamiętniającą wpis Łodzi na listę Pomników Historii. Dalej na południe, pod Piotrkowską 272, znajduje się Pałac Steinertów, a pod numerem 265 — Archikatedra Łódzka pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki. Numer 138/140 to teren dawnej przędzalni i tkalni Franciszka Ramischa, w którym pod koniec 2011 roku uruchomiono OFF Piotrkowska, centrum działalności twórczej z pracowniami, klubami i lokalami. Trzeba mieć świadomość, że najsłynniejsze łódzkie zespoły fabryczne — Księży Młyn Scheiblera, fabryka Poznańskiego przerobiona na Manufakturę czy elektrownia EC1 — leżą poza samą Piotrkowską i wymagają osobnego spaceru.

Co masz pod nogami: Aleja Gwiazd i Pomnik Łodzian

Na Piotrkowskiej sporo dzieje się na poziomie chodnika i jezdni. Łódzka Aleja Gwiazd to mosiężne gwiazdy wmurowane w chodnik, upamiętniające ludzi polskiego kina — pierwszą odsłonięto dla aktora Andrzeja Seweryna. Miejski portal turystyczny podaje, że gwiazd jest ponad dziewięćdziesiąt i wciąż przybywają. Warto znać zasadę podziału: po stronie parzystej, wschodniej, leżą gwiazdy reżyserów i twórców, po nieparzystej — aktorów. Aleja ciągnie się trzema odcinkami: między ulicami 6 Sierpnia i Traugutta, w Pasażu Rubinsteina oraz w stronę ulic Zielonej i Narutowicza.

Drugi element pod nogami to Pomnik Łodzian Przełomu Tysiącleci — pas jezdni ułożony z ponad 13 454 kostek z żeliwnymi płytkami, na których wybito imiona i nazwiska fundatorów. Pierwsze kostki ułożono w grudniu 2000 roku, budowę zakończono w 2003. Pas ma 1,56 metra szerokości i 340 metrów długości, a jego autorem jest architekt Zbigniew Bińczyk. Znajdziesz go między skrzyżowaniami z ulicami Struga i Tuwima a skrzyżowaniami z Zamenhofa i Nawrot. To pomnik, po którym się chodzi i jeździ, więc część płytek jest wytarta — czytanie nazwisk wymaga schylenia się i cierpliwości.

Do tego dochodzą rzeźby Galerii Wielkich Łodzian, rozstawione wzdłuż ulicy od 1999 roku. Najbardziej oblegana jest ławeczka Juliana Tuwima przed Pałacem Heinzla pod numerem 104, dłuta Wojciecha Gryniewicza — stoi tu od 1999 roku i doczekała się własnego zwyczaju pocierania nosa poety na szczęście. Obok, w różnych punktach ulicy: fortepian Artura Rubinsteina i kufer Władysława Reymonta.

Podwórka i pasaże, czyli druga Piotrkowska

Kto zna tylko frontową pierzeję, zna połowę ulicy. Najciekawsze rzeczy dzieją się w bramach. Pod Piotrkowską 3 jest Pasaż Róży — podwórko kamienicy, którego ściany Joanna Rajkowska pokryła kawałkami pociętych luster. Praca powstała w związku z chorobą córki artystki, Róży, i jest czytelnym gestem o składaniu obrazu z powrotem w całość. W słońcu podwórko zmienia się co kilkanaście minut, w pochmurny dzień wygląda zupełnie inaczej i to nie jest wada — po prostu dwa różne miejsca.

Warte wejścia są też inne przejścia:

• OFF Piotrkowska pod numerem 138/140 — dawne hale Ramischa z pracowniami projektantów, restauracjami i klubami;
• Pasaż Rubinsteina, jeden z trzech odcinków Alei Gwiazd;
• ulica Moniuszki, dawny pasaż Meyera — reprezentacyjna przecznica objęta wraz z Piotrkowską statusem Pomnika Historii;
• Ogrody Geyera i artystyczne podwórka, do których wchodzi się z ulicy bez biletu i bez zapowiedzi;
• przecznice na zachód, jak 6 Sierpnia, gdzie urządzono woonerf, czyli podwórzec miejski z pierwszeństwem pieszego.

Sąsiedztwo też ma znaczenie: około kilometra na północny zachód od placu Wolności leży Manufaktura, dawna fabryka Izraela Poznańskiego, ale to osobny cel i osobny spacer.

Pomnik Historii i przebudowa z lat 2012–2014

Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 16 lutego 2015 roku, ogłoszonym w Dzienniku Ustaw z 6 marca 2015 roku pod pozycją 315, uznano za Pomnik Historii zespół „Łódź — wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego”. Ochroną objęto między innymi układ urbanistyczny ulicy Piotrkowskiej wraz z placem Wolności i dawnym pasażem Meyera, a poza tym zespoły fabryczno-rezydencjonalne Ludwika Geyera, Karola Wilhelma Scheiblera i Izraela Kalmanowicza Poznańskiego oraz cmentarze różnych wyznań. Uzasadnieniem był unikatowy w skali Europy industrialny układ z przełomu XIX i XX wieku, w którym hale fabryczne sąsiadują bezpośrednio z rezydencjami i domami robotniczymi.

Dzisiejszy wygląd ulicy to efekt przebudowy prowadzonej od października 2012 do czerwca 2014 roku na odcinku od placu Wolności do alei Piłsudskiego i alei Mickiewicza. Wymieniono wtedy betonowe nawierzchnie chodników i jezdni na granitowe — łącznie 43 000 metrów kwadratowych — ujednolicono oświetlenie, ustawiając 178 nowych latarni, dołożono 112 ławek i posadzono 64 drzewa. Wartość kontraktu wyniosła ponad 52 miliony złotych netto. Efekt jest równy i czytelny, ale ma skutek uboczny, który poczujesz w upalny dzień: kamienna ulica mocno się nagrzewa, a 64 drzewa na kilku kilometrach dają niewiele cienia.

Jak chodzić po Piotrkowskiej

Reprezentacyjna, wyłączona z ruchu samochodowego część ulicy zaczyna się przy placu Wolności i kończy przy skrzyżowaniu z aleją Piłsudskiego i aleją Mickiewicza. Dokładnie w tym miejscu stoi dworzec tramwajowy Piotrkowska Centrum, nazywany przez łodzian Stajnią Jednorożców — cztery perony pod zadaszeniem z barwnej membrany ETFE, nad tunelem trasy W-Z. To praktyczna granica: na południe od niej Piotrkowska jest zwykłą ulicą z ruchem samochodowym i wyraźnie rzadszą siatką lokali, choć to właśnie tam stoją Pałac Steinertów i archikatedra.

Przejście pieszego odcinka bez przystanków zajmuje około pół godziny. Z zaglądaniem w bramy, Pasażem Róży i kawą po drodze — dwie do trzech godzin. Po deptaku kursują riksze; kierowcy podjeżdżają sami i zaczepiają przechodniów, a cenę ustala się przed wsiadaniem, bo taryfy nie ma. Rano, mniej więcej do dziesiątej, ulica jest niemal pusta i wtedy najlepiej fotografuje się elewacje bez tłumu w kadrze. Największy ruch jest w piątkowe i sobotnie wieczory.

Czego się spodziewać — i na co uważać

Piotrkowska nie jest równa na całej długości i nie ma sensu udawać, że jest. Obok odnowionych kamienic z pełnym detalem trafiają się fasady z odpadającym tynkiem, zabite deskami witryny i pustostany, zwłaszcza na odcinkach dalej od placu Wolności. Część podwórek jest zaniedbana i wygląda inaczej niż te opisane w folderach. To ta sama ulica i dobrze jest to zobaczyć — pokazuje skalę zadania, jakim jest utrzymanie kilkuset kamienic z XIX wieku.

Druga rzecz to wieczorny hałas. Gęstość barów, pubów i ogródków sprawia, że latem po dwudziestej drugiej środkowy odcinek bywa głośny, a muzyka z kilku lokali naraz miesza się na ulicy. Jeśli szukasz noclegu przy samej Piotrkowskiej, sprawdź, na którą stronę wychodzą okna, i licz się z tym, że w weekend cisza zacznie się po północy. Trzecia — nawierzchnia: granitowe płyty po deszczu bywają śliskie, więc buty z gładką podeszwą to zły wybór. I ostatnia uwaga: wstęp na ulicę jest bezpłatny i nieograniczony godzinami, ale to nie znaczy, że wszystko przy niej działa non stop — muzea, pasaże i podwórka mają własne godziny, a niektóre bramy są nocą zamykane.

Lokalizacja i punkt startowy

Piotrkowska przecina śródmieście Łodzi z północy na południe, od placu Wolności do placu Niepodległości. Nie ma wejścia ani kasy — spacer można zacząć gdziekolwiek, ale najwygodniejsze są dwa punkty: plac Wolności na północy, przy początku numeracji, albo skrzyżowanie z aleją Piłsudskiego i aleją Mickiewicza, gdzie kończy się część piesza. Miejskie Centrum Turystyczne działa pod adresem Piotrkowska 28.

Samochodem

Do Łodzi prowadzą autostrady A1 i A2, a do śródmieścia wjeżdża się z obwodnicy drogą S14. Kluczowa informacja: środkowego odcinka Piotrkowskiej nie da się przejechać — od placu Wolności do alei Piłsudskiego jest to deptak. Ruch prowadzą ulice równoległe: aleja Kościuszki na zachodzie i Sienkiewicza na wschodzie, a poprzecznie trasa W-Z (aleje Mickiewicza i Piłsudskiego).

Parking

Auto trzeba zostawić na przecznicach lub na parkingach obiektów handlowych w okolicy. Cała ta część śródmieścia leży w Strefie Płatnego Parkowania, podzielonej na podstrefy, z niższą stawką dla mieszkańców Łodzi i wyższą dla przyjezdnych. Aktualną stawkę i godziny sprawdź na parkometrze — cennik i zasięg strefy zmieniano ostatnio kilkakrotnie. W dni robocze łatwiej zaparkować dwie–trzy przecznice na zachód.

Komunikacja publiczna

Najprościej tramwajem. Dworzec tramwajowy Piotrkowska Centrum leży na początku alei Mickiewicza, między aleją Kościuszki a Piotrkowską, nad tunelem trasy W-Z, i łączy dwie główne osie łódzkiej sieci: trasę W-Z i Łódzki Tramwaj Regionalny. Cztery perony pod barwnym zadaszeniem z membrany ETFE dały mu przezwisko Stajnia Jednorożców. Przystanek wypada dokładnie tam, gdzie deptak przechodzi w ulicę z ruchem samochodowym. Drugim węzłem jest plac Wolności. Podróżni koleją wysiadają na podziemnym dworcu Łódź Fabryczna albo na stacji Łódź Kaliska.

Dojście piesze

Z dworca Łódź Fabryczna do Piotrkowskiej idzie się ulicą Narutowicza 12–15 minut. Od dworca tramwajowego Piotrkowska Centrum wejście na deptak jest kilkadziesiąt metrów dalej. Przejście całego odcinka pieszego zajmuje bez przystanków około 30 minut, a z zaglądaniem do pasaży dwie do trzech godzin. Nawierzchnia jest granitowa, równa i dostępna dla wózków, ale po deszczu bywa śliska.