Zamek krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim

Zamek w Radzyniu Chełmińskim to ruina krzyżackiej komturii, która wciąż dominuje nad niewielkim miasteczkiem w powiecie grudziądzkim. Nie ma tu odbudowanych sal ani muzealnych gablot na wzór Malborka. Jest za to czteroskrzydłowy zamek konwentualny o wyraźnie czytelnym planie, z wysoką fasadą południową, dwiema narożnymi wieżami i piwnicami, w których urządzono niewielką ekspozycję. Lokalni badacze zaliczają go do największych zamków tego typu w Polsce, a na murach wciąż widać oryginalny detal – glazurowane cegły portali i rombowe wzory z ciemnej zendrówki. Zwiedzanie prowadzi dzierżawca zamku, Patrycja Piłat-Wyrwińska (PATREDINO), we współpracy z bractwami rycerskimi, które mają w zamku swoje siedziby.

Historia: od drewnianego grodu do starostwa

W 1234 r. mistrz krajowy Herman von Balk wzniósł w Radzyniu drewniano-ziemny gród na skraju pustkowia oddzielającego ziemię chełmińską od Pomezanii – kronikarz Piotr z Dusburga opisuje to miejsce jako narażone na ciągłe najazdy Prusów. W tym samym roku Radzyń otrzymał prawa miejskie, co czyni go jednym z najstarszych miast ziemi chełmińskiej. Od 1251 r. był siedzibą komturii. Murowany zamek budowano w kilku etapach, a obecną, czteroskrzydłową formę uzyskał w pierwszej połowie XIV wieku. Prace zakończono najpewniej przed lipcem 1329 r., kiedy w zamku obradował zjazd duchowieństwa, władz zakonu i rycerstwa ziemi chełmińskiej z udziałem wielkiego mistrza Wernera von Orseln.

Z Radzyniem wiąże się też polityka: 24 lutego 1397 r. założono tu Towarzystwo Jaszczurcze, związek rycerzy ziemi chełmińskiej, z czasem opozycyjny wobec zakonu. Jego współzałożycielem był Mikołaj z Ryńska, chorąży ziemi chełmińskiej, którego Krzyżacy po bitwie pod Grunwaldem oskarżyli o zdradę i stracili w Grudziądzu. 21 września 1410 r. wojska Władysława Jagiełły po zaciętych walkach zdobyły miasto i zamek, ale pierwszy pokój toruński z 1411 r. zwrócił Radzyń zakonowi. Po drugim pokoju toruńskim zamek w latach 1466–1772 był siedzibą starostwa grodowego, sądów ziemskich i – na zmianę z Kowalewem – sejmików ziemi chełmińskiej.

Upadek, rozbiórka i film

Najcięższe zniszczenia przyniósł wrzesień 1628 r., gdy wojska szwedzkie ostrzelały zamek od północy. Od tego momentu warownia popadała w ruinę. Po pierwszym rozbiorze władze pruskie zezwoliły na rozbiórkę, a cegłę wykorzystywano przy budowie domów w mieście. Rozbiórkę wstrzymano w 1837 r. po protestach mieszkańców. W latach 80. XIX wieku Conrad Steinbrecht, konserwator zamków zakonnych, częściowo odgruzował i zabezpieczył ruinę i wykonał rysunkową rekonstrukcję zamku. Po II wojnie światowej nadbudowano koronę murów wschodniej części skrzydła południowego, a kaplicę przykryto żelbetową płytą, co chroni ją przed wodą.

W 1971 r. reżyser Hubert Drapella nakręcił tu sceny do dwóch pierwszych odcinków serialu „Pan Samochodzik i Templariusze” z Ewą Szykulską i Stanisławem Mikulskim. Filmowcy zostawili na murach dwa „tajemne znaki”, których do dziś szukają fani serialu – według lokalnej autorki znalezienie ich wcale nie jest proste.

Jak żył krzyżacki konwent

Radzyń był typowym zamkiem konwentualnym, czyli jednocześnie twierdzą i klasztorem. Według statutów zakonu konwent miał liczyć dwunastu braci i komtura – na wzór Chrystusa i apostołów – choć w praktyce bywał mniej lub bardziej liczny. Stąd w murach obok funkcji obronnych tyle przestrzeni sakralnych i wspólnotowych: kaplica, kapitularz na obrady, wspólna sypialnia i jadalnia. Przy kaplicy urządzono trzy cele pokutne z oknami wychodzącymi na ołtarz, by ukarani bracia mogli uczestniczyć w nabożeństwach. Gdy w 1410 r. podchodziły pod zamek wojska Jagiełły, załogę według przekazów stanowiło piętnastu doświadczonych rycerzy, a mieszczanie – inaczej niż w wielu innych miastach – czynnie włączyli się w obronę. W zamkowym skarbcu zdeponowano wcześniej część skarbu zakonu, w tym osobiste kosztowności wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena.

Architektura zamku konwentualnego

Zamek wysoki to podpiwniczony czworobok o boku około 52 metrów, z czterema narożnymi wieżami wysuniętymi przed lico murów, każda o wysokości około 36 metrów. W narożu północno-zachodnim stał jeszcze wolnostojący, ośmioboczny stołp – wieża ostatecznej obrony. Zamek otaczała fosa zasilana z nieistniejącego dziś jeziora oraz dwa przedzamcza: wschodnie i większe południowe, przez które prowadziła jedyna droga do bramy. Wewnątrz był kwadratowy dziedziniec z dwukondygnacyjnymi krużgankami i studnią pośrodku, a sale ogrzewano systemem hipokaustum, czyli ciepłym powietrzem rozprowadzanym kanałami. Na piętrze reprezentacyjnym skrzydła południowego mieściły się refektarz, kancelaria nad bramą i kaplica pw. św. Krzyża ze sklepieniem gwiaździstym; skrzydło wschodnie zajmowały kapitularz i dormitorium, północne – infirmeria i kuchnia, a zachodnie należało do komtura i prowadził z niego ganek do gdaniska, wieży ustępowej.

Co zobaczysz dziś

Zwiedzanie zaczyna się zwykle w dawnej kaplicy, która jest punktem zbiórki grup. Do obejrzenia są:

• Dwie narożne wieże o wysokości ok. 36 m z tarasami widokowymi na miasteczko i okolicę – wejście wąskimi przejściami i schodami to najbardziej wymagająca część wizyty.
• Kaplica w skrzydle południowym z oryginalnymi służkami, wspornikami i kapitelami, w tym jednym z wizerunkiem Chrystusa, oraz zakrystia z dawnym wejściem do skarbca.
• Portale z XV wieku z zielono-żółtej glazurowanej cegły i ceglany fryz arkadowy przy bramie wjazdowej.
• Trzy piwnice pod skrzydłem wschodnim: sala biesiadna, sala muzealna z ekspozycją historyczno-archeologiczną i izba tortur.
• Trzy cele pokutne przy kaplicy, z oknami skierowanymi w stronę ołtarza, oraz pomieszczenia nad bramą zajmowane przez bractwa rycerskie.

Wizyta zajmuje zwykle 45–60 minut. Wejście na wieże jest strome i ciasne – osoby z lękiem wysokości lub większej postury powinny to wziąć pod uwagę, a z małymi dziećmi lepiej zostać na dziedzińcu i w piwnicach.

Bractwa rycerskie i wydarzenia

Zamek ożywiają dwa bractwa: Bractwo Rycerskie Zamku Radzyńskiego, które prowadzi lekcje historii, turnieje, jarmarki i warsztaty (taniec dawny, kaligrafia, łucznictwo), oraz Bractwo Rycerskie Komturii Radzyńskiej, specjalizujące się w artylerii średniowiecznej. W ofercie zamku są też pokazy walk i zbrojowni, strzelanie z łuku i wybijanie monet. Najwięcej dzieje się podczas pikników historycznych w sezonie – terminy dzierżawca ogłasza na stronie i w mediach społecznościowych. Trzeba też pamiętać, że w dniu imprezy zamkniętej zamek bywa wyłączony ze zwiedzania, jak 5 września 2026 r.

Godziny otwarcia i ograniczenia

W sezonie, od 1 maja do 30 września, zamek jest otwarty codziennie w godzinach 10:00–18:00. Od października do kwietnia zwiedzanie jest możliwe wyłącznie po wcześniejszym umówieniu telefonicznym – dzierżawca prosi o kontakt dzień wcześniej. Wstęp jest płatny; aktualny cennik podaje dzierżawca, a strona zamku nie wskazuje, którego roku dotyczą publikowane ceny, dlatego warto potwierdzić je przy rezerwacji. To ruina: większość dziedzińca jest pod gołym niebem, nawierzchnia jest nierówna, a w wieżach i piwnicach nie ma udogodnień dla osób z ograniczoną mobilnością.

W samym Radzyniu warto jeszcze zajrzeć do gotyckiego kościoła św. Anny z pierwszej połowy XIV wieku – to dobre uzupełnienie wizyty, bo powstał w tym samym okresie co zamek.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi na skraju miasteczka Radzyń Chełmiński w powiecie grudziądzkim, przy ul. Waryńskiego. Miasto leży około 20 km na południowy wschód od Grudziądza, 13 km na północ od Wąbrzeźna i 13 km na zachód od Jabłonowa Pomorskiego.

Samochodem

Kierowcy jadący autostradą A1 zjeżdżają w stronę Grudziądza. Z Grudziądza prowadzi tu droga wojewódzka nr 534 w kierunku Rypina – Radzyń leży na około 19 kilometrze jej trasy, gdzie krzyżuje się z drogą wojewódzką nr 543. Od strony Wąbrzeźna to około 13 km na północ, a od Jabłonowa Pomorskiego – około 13 km na zachód. Z Torunia najwygodniej jechać przez Wąbrzeźno.

Parking

Przed wejściem na teren zamku jest bezpłatny, nieutwardzony plac parkingowy. Do nawigacji możesz wpisać współrzędne 53.38847, 18.93580 albo nazwę ulicy Waryńskiego. Podczas większych imprez historycznych pozostaje parkowanie w ulicach miasteczka.

Komunikacja publiczna

Radzyń Chełmiński nie ma stacji kolejowej. Do miasta dojeżdżają autobusy z Grudziądza, a także z Brodnicy i Torunia. Najbliższa duża stacja kolejowa jest w Grudziądzu, skąd trzeba przesiąść się do autobusu. Rozkład warto sprawdzić przed wyjazdem, szczególnie na powrót.

Dojście piesze

Z centrum miasteczka do zamku idzie się kilka minut. Punkt zbiórki dla grup zwiedzających znajduje się w kaplicy zamkowej.