Zamek Piastów Śląskich w Brzegu

Zamek w Brzegu to miejsce, w którym Piastowie śląscy rezydowali aż do wygaśnięcia dynastii w 1675 roku. Dziś mieści się tu Muzeum Piastów Śląskich — jedyna instytucja w Polsce, która statutowo zajmuje się dziejami tej linii Piastów i jej tradycją. Zamek bywa nazywany śląskim Wawelem, a w 2018 roku został uznany za Pomnik Historii. Na zwiedzanie warto przeznaczyć co najmniej dwie godziny: sama brama wjazdowa zatrzymuje na dłużej, niż się zakłada.

Od dworu książęcego do renesansowej rezydencji

Brzeg pojawia się w dokumentach od 21 grudnia 1234 roku jako osada Vissoke brzegh, a lokacja miasta na prawie średzkim nastąpiła w 1247 roku za sprawą księcia Bolesława Rogatki. Dwór książęcy z 1235 roku stał na terenie dzisiejszego zamku. Około 1300 roku wzniesiono wolnostojącą ceglaną Wieżę Lwów, nazwaną od kamiennych lwów w jej zwieńczeniu — to najstarsza zachowana część zespołu.

Po wydzieleniu księstwa brzeskiego w 1311 roku zamek stał się siedzibą książąt, a od 1342 roku ich stałą rezydencją. Książę Ludwik I w drugiej połowie XIV wieku przebudował zamek i zaczął gromadzić dzieła sztuki i księgozbiór. W latach 1368–1369 powstała gotycka kaplica św. Jadwigi, później podniesiona do rangi kościoła kolegiackiego i przekształcona w książęce mauzoleum.

Przełom nastąpił w XVI wieku. Książę Fryderyk II rozpoczął przebudowę w latach 30. — świadczy o tym portal z datą 1536. Do Brzegu sprowadzono włoskich budowniczych Jakuba i Franciszka Parrów, a następnie Bernarda i Piotra Niuronów. Powstał zespół skrzydeł wokół dziedzińca z arkadowymi krużgankami, a w latach 60. XVI wieku mur kurtynowy i apteka.

Brama wjazdowa, czyli drzewo genealogiczne w kamieniu

Najważniejszy powód przyjazdu stoi na samym początku. Budynek bramny z lat 1554–1560 ufundowali książę Jerzy II i jego żona Barbara z Hohenzollernów. Ich posągi naturalnej wielkości stoją nad przejazdem, obok herbów rodowych podtrzymywanych przez pary paziów.

Nad oknami pierwszego piętra biegną dwa rzędy popiersi przodków: w górnym 12 władców Polski, w dolnym 12 książąt śląskich. Każda postać ma łacińską inskrypcję. Przekaz był czytelny dla współczesnych: książęta brzescy pokazywali, że wywodzą się w prostej linii od Piastów, którzy panowali w Polsce. Popiersia z górnego rzędu są wysoko, więc inskrypcje trudno odczytać gołym okiem — lornetka albo zoom w telefonie bardzo pomagają.

Za bramą otwiera się dziedziniec z krużgankami. Kopie posągów Jerzego II i Barbary wykonane w 1941 roku można obejrzeć z bliska w podziemiach, na wystawie poświęconej pochówkom Piastów.

Krypta i nekropolia Piastów

Kościół zamkowy św. Jadwigi był nekropolią książąt brzeskich. W jego krypcie spoczęło co najmniej 43 przedstawicieli dynastii. Sarkofagi zostały poddane konserwacji; najcenniejsze wystawiono — jeden w kościele, pozostałe na wystawie Memoriae Piastorum Principum Silesiae, otwartej w podziemiach w 2004 roku. Szczątki książąt, złożone w urnach, pozostały w krypcie.

Na tej samej wystawie są średniowieczne nagrobki Piastów śląskich, ryciny dotyczące pochówków, drzewo genealogiczne Regia Antiquissima Piastea z 1722 roku oraz kopie sarkofagów z innych piastowskich nekropolii. Uwagę zwraca szesnastowieczna rzeźba ulubionego psa księcia Jerzego II — rzadki w tym otoczeniu prywatny akcent.

Co zobaczyć na wystawach stałych

Muzeum prezentuje kilka wystaw stałych, a część z nich powstała we współpracy z Muzeum Narodowym we Wrocławiu:

• Z przeszłości i tradycji Piastów Śląskich (pierwsze piętro) — drzewa genealogiczne i wizerunki Piastów, pieczęcie i dokumenty, numizmatyka z rzadkimi monetami, meble renesansowe i neorenesansowe
• Memoriae Piastorum Principum Silesiae — sarkofagi i nagrobki w podziemiach
• Obrazy Giovanniego Pinottiego — cykl dwunastu obrazów z historią Mojżesza, namalowany w 1545 roku
• Malowane dzieje Polski — malarstwo historyczne ze zbiorów muzealnych i prywatnych
• Sztuka śląska XV–XVIII wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu
• Kresy. Ocalone wspomnienia — ekspozycja związana z Archiwum Kresowym

Do tego dochodzą wystawy czasowe, których program warto sprawdzić przed wyjazdem na stronie muzeum.

Upadek, ruina i odbudowa

Po śmierci ostatniego Piasta, księcia Jerzego IV Wilhelma w 1675 roku, kolekcje rozproszono, a zamek zamieniono w siedzibę starostwa. Za księcia Jerzego II powstało obok zamku Gymnasium Illustre z kolekcjami i biblioteką, a w XVII wieku zespół obejmował też ujeżdżalnię z 1658 roku i pomarańczarnię z 1668 roku.

Najcięższy cios przyszedł w czasie wojny o Śląsk. 28 kwietnia 1741 roku wojska pruskie ostrzelały Brzeg i zniszczyły zamek. Odbudowa kosztowała 7426 talarów, ale budynek od 1742 roku służył już jako magazyn wojskowy i solny, a w 1755 roku urządzono w nim karczmę i salę taneczną.

Muzealne dzieje zamku mają korzenie w XIX wieku: w 1867 roku powstał Dom Rzemiosł ufundowany przez Roberta Schaerffa, a Muzeum Miejskie, zawiązane w 1901 roku, rozwijało się systematycznie od 1910 roku pod kierunkiem Hermanna Weissteina. W listopadzie 1924 roku zamek przekazano gminie miejskiej za 50 000 marek, a pod kierunkiem Ernsta Günthera przeniesiono do niego zbiory i 30 listopada 1930 roku otwarto pierwszą stałą ekspozycję. Po zniszczeniach II wojny światowej muzeum organizowano od października 1945 roku; pierwsza powojenna wystawa, otwarta po siedmiu latach, zawierała około 40 procent przedwojennych zbiorów. w 1965 roku przyjęło nazwę Muzeum Piastów Śląskich. Kompleksowa odbudowa trwała w latach 1966–1990 i przywróciła zamkowi stan zbliżony do szesnastowiecznego. Od 2005 roku muzeum jest narodową instytucją kultury.

Godziny, bilety i ograniczenia

Według strony muzeum zamek jest otwarty od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00–16:30, a kasa działa do 16:00. W poniedziałki muzeum jest nieczynne. Bilet normalny kosztuje 35 zł, ulgowy 20 zł, dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie, a w ramach programu „Muzeum za złotówkę” osoby w wieku 7–26 lat płacą 1 zł. W każdą środę wstęp jest bezpłatny.

Przewodnik dla grupy do 6 osób to 200 zł, dla większej grupy 300 zł, w obu przypadkach plus bilety; ostatnie wejście z przewodnikiem jest o 14:00. Audioprzewodnik kosztuje 10 zł. Fotografować na własny użytek można bez opłat, ale bez lampy błyskowej i statywu.

Trzeba uczciwie dodać, że zamek to przede wszystkim muzeum: wnętrza są w dużej mierze odtworzone po 1966 roku, a tempo zwiedzania wyznacza ekspozycja, nie zabytkowe komnaty. Kasa zamyka się o 16:00, więc kto przyjeżdża po 15:30, zdąży obejrzeć niewiele więcej niż bramę i dziedziniec.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi przy placu Zamkowym 1 w centrum Brzegu, w północnej części starego miasta, niedaleko Odry. Brzeg leży między Wrocławiem a Opolem, na trasie kolejowej łączącej oba miasta. Brama wjazdowa zamku wychodzi bezpośrednio na plac Zamkowy, tuż obok stoi kościół zamkowy św. Jadwigi.

Samochodem

Od strony Wrocławia i Opola najwygodniej jechać autostradą A4 i zjechać na węźle Brzeg, skąd do miasta prowadzi droga krajowa nr 39. W samym Brzegu kierujemy się do centrum i na stare miasto — plac Zamkowy leży kilka minut jazdy od głównych wlotów.

Parking

Muzeum nie podaje na swojej stronie informacji o własnym parkingu dla zwiedzających. Samochód zostawia się na miejscach postojowych w centrum miasta, zgodnie z lokalnym oznakowaniem — przed przyjazdem warto sprawdzić aktualne zasady parkowania w strefie śródmiejskiej Brzegu.

Komunikacja publiczna

Do Brzegu łatwo dojechać pociągiem — stacja Brzeg leży na linii Wrocław–Opole i obsługuje zarówno pociągi regionalne, jak i dalekobieżne. Dworzec znajduje się przy placu Dworcowym, na południe od centrum.

Dojście piesze

Z dworca do zamku jest około 1,3 km, czyli mniej więcej kwadrans spokojnego marszu przez śródmieście w kierunku północnym. Plac Zamkowy jest płaski, a dojście nie wymaga pokonywania schodów ani wzniesień. Wejście do kasy prowadzi przez bramę wjazdową na dziedziniec — warto zatrzymać się przed nią na placu, bo z bliska trudno objąć wzrokiem całą fasadę z popiersiami.