Zamek Pieskowa Skała

Pieskowa Skała to zamek, który widzi się na długo przed dotarciem do bramy: stoi na wapiennym cyplu nad Doliną Prądnika, w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego, a kilkaset metrów od niego z dna doliny wyrasta słynna skała Maczuga Herkulesa. Od strony doliny skrzydła zamku mają pięć kondygnacji, od dziedzińca – trzy. Obiekt jest oddziałem Zamku Królewskiego na Wawelu i wszystko, co oglądasz we wnętrzach, pochodzi z wawelskich zbiorów, bo historyczne wyposażenie zamku nie przetrwało.

Od strażnicy Kazimierza Wielkiego do rezydencji Szafrańców

Najstarsza wzmianka o zamku pochodzi z 1315 roku: w dokumencie Władysława Łokietka pojawia się niemiecko brzmiąca nazwa „Peskenstein”. Zamek na obecnym miejscu wybudował w 1. połowie XIV wieku Kazimierz Wielki jako królewską strażnicę na drodze z Krakowa na Śląsk. Składał się z części górnej, na skale zwanej dziś Dorotką, i dolnej – tam, gdzie teraz jest dziedziniec arkadowy.

W 1377 roku Ludwik Węgierski podarował zamek Piotrowi Szafrańcowi z Łuczyc i przez ponad dwieście lat należał on do tego rodu. Szafrańcowie mieli różną sławę: Jan Długosz przekazał plotki, że jeden z Piotrów parał się na zamku alchemią i czarną magią, a jego syn Krzysztof, rycerz-rozbójnik, został w 1484 roku pojmany i ścięty na rozkaz Kazimierza Jagiellończyka. W XV wieku powstały dwie okrągłe baszty artyleryjskie od wschodu.

Przełom przyniósł XVI wiek. Hieronim Szafraniec, sekretarz Zygmunta Starego, poślubił naturalną córkę króla Reginę i za pieniądze z posagu zaczął przebudowę. Dokończył ją jego bratanek Stanisław Szafraniec, wojewoda sandomierski i protektor protestantów, opiekun Mikołaja Reja. To jemu Pieskowa Skała zawdzięcza renesansowy dziedziniec arkadowy i loggię widokową.

Zebrzydowscy, Wielopolscy, Mieroszewscy – trzy stulecia przebudów

W XVII wieku zamek należał do Zebrzydowskich. Michał Zebrzydowski zbudował w północnym skrzydle kaplicę św. Michała i otoczył dziedziniec zewnętrzny fortyfikacjami bastionowymi w systemie nowowłoskim, z bramą w kształcie łuku triumfalnego. Nie pomogło: w 1655 roku Szwedzi zdobyli i ograbili zamek. Potem przejęli go Wielopolscy. Hieronim Wielopolski, zapalony myśliwy, urządził tu w XVIII wieku stolarnię i kuźnię, zamurował włoskie krużganki i nadał wieżom barokowe hełmy. W 1787 roku gościł na zamku króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Od 1842 roku właścicielami byli Mieroszewscy. Po pożarze w 1850 roku zawalił się najstarszy, kazimierzowski zamek górny na Skale Dorotki, a w nocy z 3 na 4 marca 1863 roku, w czasie powstania styczniowego, rozegrała się tu bitwa: oddziały Langiewicza i Jeziorańskiego zostały otoczone przez wojska carskie, przebiły się, a Rosjanie złupili opuszczony zamek. W latach 1903–1939 działał tu pensjonat spółki akcyjnej założonej przez Adolfa Dygasińskiego i Józefa Zawadzkiego, a w czasie okupacji – sierociniec.

Dziedziniec arkadowy, loggia i Skała Dorotki

W 1950 roku zamek przejęło Ministerstwo Kultury i Sztuki, a prace pod kierunkiem Alfreda Majewskiego przywróciły mu renesansowy wygląd: odsłonięto i zrekonstruowano XVI-wieczny dziedziniec arkadowy i loggię. Ostatni wielki remont zakończył się w 2016 roku. Na zewnątrz i na dziedzińcach warto wypatrzyć:

• maszkarony między arkadami – naturalistyczne, wręcz karykaturalne twarze wykonane przez dwa śląskie warsztaty,
• kartusze z herbami Starykoń (Szafrańców) i Rawicz (Anny Dębińskiej, żony Stanisława),
• studnię wykutą w skale na głębokość 45 metrów, jeden z nielicznych reliktów zamku kazimierzowskiego,
• loggię widokową od wschodu, z której widać Dolinę Prądnika i Maczugę Herkulesa,
• gotycką basztę ze strzelnicami na 10 poziomach i korytarz kuty w skale,
• ogród włoski w bastionie południowym, zaprojektowany w latach 50. przez Gerarda Ciołka.

Ze Skałą Dorotki wiąże się legenda o niewiernej żonie jednego z Szafrańców, którą mąż kazał zamurować w piwnicy pod wieżą. Dorotka ma się do dziś ukazywać jako Biała Dama z Pieskowej Skały.

Wystawy: od gotyku do Malczewskiego

Najobszerniejsza ekspozycja, Europejskie Style i Mody w Sztuce, zajmuje dwa piętra i prowadzi chronologicznie od średniowiecza do dwudziestolecia międzywojennego. Na I piętrze są gotyckie rzeźby ołtarzowe, majolika z Urbino i Deruty, gobeliny według projektów Jacoba Jordaensa i francuskie paradne łoże Anny Elżbiety Potockiej. Na II piętrze wiszą m.in. „Porwanie Sabinek” Eugène'a Delacroix, obrazy szkoły z Barbizon, Courbeta, Michałowskiego i Matejki, a w sali secesji osiem obrazów Jacka Malczewskiego, w tym „Wędrowiec i chimera” z 1899 roku.

Na parterze mieści się wystawa Kultura Staropolska z kaplicą i kryptą: portrety z galerii 72 wizerunków Sapiehów zamówionej do kościoła w Kodniu, husarskie uzbrojenie, karacena, pasy kontuszowe, srebrne łyżki staropolskie i cynowe sarkofagi Sieniawskich. Osobno pokazano Angielskie Wnętrza z Kolekcją Obrazów – 32 obrazy malarzy angielskich z daru Leona Pinińskiego z 1931 roku, z portretami przypisywanymi Reynoldsowi i Romneyowi.

Ciekawostką dla zwiedzających kilka zamków jest sala Tradycje Staropolskie w XIX i początku XX wieku: wiszą tam portrety Leona i Adama Sapiehów, właścicieli zamku w Krasiczynie pod Przemyślem. Ostatnia sala parteru to umowna kuchnia zamkowa z kolekcją miedzianych naczyń z XVI–XIX wieku. W kaplicy św. Michała, zwieńczonej kopułą z latarnią, stoi późnobarokowy ołtarz z muzykującymi aniołami, przeniesiony do zbiorów wawelskich z pałacu w Krosnowicach koło Kłodzka.

Muzeum na zamku – od galerii z 1970 roku do remontu z lat 2014–2016

Ponieważ oryginalne wnętrza się nie zachowały, po wojnie zdecydowano się urządzić tu galerię wawelskich zbiorów pokazującą przemiany sztuki europejskiej. Koncepcję przygotował profesor Jerzy Szablowski, a awangardowy projekt aranżacji – profesor Adam Młodzianowski. Ekspozycję otwarto w 1970 roku i działała do 1994 roku. Po remoncie z lat 1994–2004 w 2005 roku otwarto nową wystawę na obu piętrach, zaprojektowaną przez Małgorzatę i Macieja Radnickich. Galerię Malarstwa Angielskiego udostępniono w 2008 roku, a w latach 2014–2016, przy wsparciu funduszy norweskich i EOG, przeprowadzono kolejne prace konserwatorskie, kontynuujące dzieło Majewskiego.

To tłumaczy charakter zwiedzania: Pieskowa Skała nie udaje zamieszkałej rezydencji, tylko jest muzeum sztuki w zamkowych murach. Kto szuka zrekonstruowanych komnat właścicieli, może poczuć niedosyt; kto chce w jednym miejscu zobaczyć przekrój stylów od gotyku po sztukę dwudziestolecia międzywojennego, dostaje bardzo gęstą ekspozycję.

Trasy, bilety i godziny w 2026 roku

Muzeum sprzedaje kilka tras. Pełna trasa Zamek (wszystkie wystawy stałe, około 80 minut) kosztuje 45 zł normalny i 35 zł ulgowy, krótsza Czasy Szlacheckie (Kultura Staropolska z audioprzewodnikiem, około 60 minut) – 35 i 29 zł, a 30-minutowa trasa Witamy na Zamku po przestrzeniach w obrębie murów – 21 i 18 zł. W weekendy dochodzą trasy z przewodnikiem: Zamek o 11:30 (55 i 45 zł) oraz Zamek bez Tajemnic o 13:30 (34 i 26 zł), z podziemiami i sienią akustyczną. Dla osób na wózkach przygotowano trasę Zamek Wygodnie za 29 zł.

W październiku zamek jest otwarty od wtorku do piątku 9:30–16:30, w weekendy 9:15–16:30. W poniedziałki wstęp na wystawy Historia Pieskowej Skały i Kultura Staropolska jest bezpłatny, ostatnie wejście o 14:00. Dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie, a rodziny z dziećmi w wieku 8–18 lat mają zniżki dla opiekunów. W 2026 roku zamek jest zamknięty m.in. 24 i 25 grudnia, a 12 października ekspozycje będą nieczynne. Ogród włoski był udostępniany od 1 lipca do 30 września za dopłatą 5 zł.

Zimą i wczesną wiosną dostęp jest ograniczony. Według kalendarza wystaw od stycznia do kwietnia część ekspozycji w poniedziałki i wtorki jest nieczynna, a od środy do piątku udostępnia się je tylko grupom co najmniej 10-osobowym po rezerwacji z jednodniowym wyprzedzeniem; indywidualnie wchodzi się wtedy w weekendy. Przed wyjazdem poza sezonem warto zadzwonić pod numer 12 389 60 04.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi w Pieskowej Skale, części gminy Sułoszowa w powiecie krakowskim, na krawędzi Doliny Prądnika w Ojcowskim Parku Narodowym. Od Krakowa dzieli go około 30 km na północny zachód. Adres korespondencyjny to Pieskowa Skała 5, 32-045 Sułoszowa. Na teren zamku wchodzi się aleją parkową od strony doliny.

Samochodem

Do zamku dojeżdża się drogą nr 773 od strony Skały, Ojcowa albo Olkusza. Z Krakowa jedzie się przez Skałę albo przez Ojców. Muzeum zaznacza wprost, że nie ma możliwości wjazdu ani parkowania na terenie samego zamku i parku.

Parking

Zamek nie ma własnego parkingu. U jego podnóża są dwa parkingi Ojcowskiego Parku Narodowego: na skrzyżowaniu dróg do Skały, Sułoszowej i Wielmoży oraz od strony Skały tuż pod Maczugą Herkulesa, na zakolu Prądnika. Do dyspozycji są też parkingi prywatne – w gospodarstwie agroturystycznym przy Podzamczu 2, niedaleko wjazdu w aleję parkową, i na kempingach Nasza Polana oraz Nasza Dolina. Parkingi działają cały rok. Ich stawek nie udało się potwierdzić.

Komunikacja publiczna

Według muzeum do zamku dojeżdżają busy linii prywatnych oraz linia A13 Kolei Małopolskich, kursująca z Krakowa do Olkusza przez Skałę i Sułoszowę. Właściwy przystanek to Sułoszowa Pieskowa Skała. Rozkład warto sprawdzić przed wyjazdem, łącznie z kursem powrotnym, szczególnie w weekendy.

Dojście piesze

Z parkingów OPN do bramy zamku podchodzi się pod górę aleją parkową; parking pod Maczugą Herkulesa pozwala przy okazji obejrzeć skałę z bliska. Pieskowa Skała leży też na szlakach Ojcowskiego Parku Narodowego, w tym na Szlaku Orlich Gniazd, więc zamek można połączyć z pieszą wędrówką Doliną Prądnika w stronę Ojcowa.