Zamek w Gołuchowie

Gołuchów leży w powiecie pleszewskim, między Kaliszem a Pleszewem, nad rzeką Trzemną. Zamek stoi w rozległym parku i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków południowej Wielkopolski. Dziś to Muzeum Zamek w Gołuchowie – oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Otaczający go park-arboretum i budynki dawnego majątku prowadzi osobna instytucja – Ośrodek Kultury Leśnej Lasów Państwowych – i to temat na osobną wizytę. Ten wpis dotyczy samego zamku.

Od dworu Leszczyńskich do zamku nad Loarą

Najstarsza część budowli powstała w latach 1550–1560 dla Rafała Leszczyńskiego herbu Wieniawa: był to murowany dwór obronny z czterema ośmiobocznymi wieżami w narożach. Z tego okresu pochodzą m.in. piwnice. W latach 1600–1619 jego syn Wacław Leszczyński, wojewoda kaliski i później kanclerz wielki koronny, rozbudował rezydencję o nowy budynek mieszkalny z krużgankiem i sześcioboczną wieżą. Po XVII wieku zamek na długo opustoszał i popadał w ruinę.

Przełom nastąpił w połowie XIX wieku. Według źródeł w 1853 lub 1856 r. Gołuchów kupił Tytus Działyński dla syna Jana. Jan ożenił się w 1857 r. z Izabellą z Czartoryskich, córką księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Za udział w powstaniu styczniowym Jan Działyński został przez władze pruskie skazany na śmierć, a Izabella odkupiła majątek, by ochronić go przed konfiskatą.

W latach 1875–1885 Izabella przeprowadziła gruntowną przebudowę. Ostateczny projekt przygotował francuski architekt Maurycy August Ouradou, konsultował go słynny konserwator Eugène Viollet-le-Duc, a przy pracach działali też m.in. Zygmunt Gorgolewski, rzeźbiarz Karol Biberon i malarz Ludwik Breugnot. Zamek „przebrano” w kostium francuskiego renesansu wzorowany na zamkach nad Loarą, zachowując przy tym oryginalne detale z czasów Leszczyńskich. W murach osadzono oryginalne kominki, obramienia okien i fragmenty dekoracji sprowadzone z Włoch, Francji i Hiszpanii.

Muzeum Izabelli Działyńskiej i jego losy

Izabella była kolekcjonerką od lat 50. XIX wieku. Po zakończeniu przebudowy, w 1885 r., przewiozła swoje zbiory z Paryża do Gołuchowa – zamek od początku miał być muzeum, a nie tylko rezydencją. W 1893 r. utworzyła Ordynację Książąt Czartoryskich, która miała zagwarantować niepodzielność kolekcji i jej dostępność dla publiczności. Zmarła we Francji w marcu 1899 r. i spoczęła w kaplicy w gołuchowskim parku.

Muzeum działało nieprzerwanie do września 1939 r. Niemcy zagrabili zbiory, wiele obiektów zniszczono lub zaginęło. Część ocalałych zabytków wróciła z ZSRR w 1956 r., część trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie. Od 1951 r. zamek jest oddziałem Muzeum Narodowego w Poznaniu, które uzupełniło wnętrza własnymi zbiorami – gobelinami, malarstwem, meblami i rzemiosłem artystycznym – i stopniowo odzyskuje obiekty z przedwojennej kolekcji.

Wazy antyczne i najciekawsze wnętrza

Dumą przedwojennego muzeum była kolekcja waz greckich, gromadzona przez Izabellę i Jana Działyńskich m.in. z wykopalisk w Noli, Kapui i okolicach Neapolu. Liczyła 259 egzemplarzy, w tym 192 attyckie, i była największą kolekcją tego typu w Polsce. Według opisu przygotowanego przez gminę Gołuchów w Sali Waz Antycznych pokazuje się dziś 56 obiektów ceramiki antycznej z VII–III w. p.n.e.

Według tego samego opisu na trasie warto zwrócić uwagę na:

• kominek w Sali Waz z płaskorzeźbą z zamku w Arnay-le-Duc, kupiony w Paryżu w 1878 r.,
• Pokoje Gotyckie z rzeźbą z warsztatów dolnoreńskich, m.in. polichromowaną św. Urszulą z Utrechtu z początku XVI w.,
• Salę Królewską ze stropem z wizerunkami królów polskich i ołtarzykiem Marcellusa Coffermansa z XVI w.,
• pokój w baszcie ze stropem z połowy XVI w. kupionym w Elblągu,
• kredens z tryptykiem „Ostatnia wieczerza” z warsztatu Fransa Florisa,
• Salę Muzealną zaprojektowaną przez Ouradou na wzór jadalni zamku w Chaumont, z gobelinami o wojnach punickich z XVII w.

Wnętrza mają charakter rezydencji kolekcjonerki: każdy kominek, strop i boazeria to osobny eksponat, często złożony z oryginalnych elementów różnego pochodzenia. Warto patrzeć w górę – stropy są tu równie ważne jak obrazy.

Jak wygląda zwiedzanie

Zamek zwiedza się w grupach do 30 osób, z wejściami co pół godziny, w towarzystwie opiekuna ekspozycji – nie da się więc wejść o dowolnej minucie i chodzić własnym tempem. Ostatnie wejście jest o 15:00, a w weekendy lipca i sierpnia o 16:00. Przewodnik dla grupy do 30 osób kosztuje 150 zł plus bilety (2026). Bilety można kupić w kasie (gotówka i karta) albo online.

Muzeum działa od wtorku do niedzieli 9:00–16:00, a w weekendy lipca i sierpnia 10:00–17:00. W poniedziałki jest zamknięte, podobnie jak m.in. 1 stycznia, w Wielki Piątek, Wielką Sobotę, w Wielkanoc i Poniedziałek Wielkanocny, w Boże Ciało, 1 listopada, 24–26 i 31 grudnia. Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 13 zł, osoby w wieku 8–26 lat płacą 1 zł, dzieci do 7 lat wchodzą bezpłatnie, a we wtorki wstęp jest wolny dla wszystkich (2026).

Ograniczenia, o których warto wiedzieć

Muzeum uczciwie informuje, że zamek ma trzy kondygnacje i nie ma windy, do wejścia prowadzą schody, a na miejscu nie ma toalety przystosowanej dla osób z niepełnosprawnością. Dla osób z ograniczoną mobilnością zwiedzanie całej trasy może być trudne. Ponieważ wejścia są limitowane do 30 osób, w bezpłatne wtorki i w wakacyjne weekendy trzeba liczyć się z czekaniem na wolne miejsce w grupie – rezerwacja online zmniejsza to ryzyko.

Na terenie parku działają też obiekty Ośrodka Kultury Leśnej – Muzeum Leśnictwa w oficynie i powozowni oraz pokazowa zagroda zwierząt z żubrami. Mają osobne bilety i godziny (muzeum leśne: wt.–nd. 10:00–16:00), a wstęp do parku-arboretum i zagrody jest bezpłatny. Jeśli planujesz cały dzień w Gołuchowie, zamek zwiedzisz przed południem, a resztę czasu można przeznaczyć na park.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi przy ul. Działyńskich 2 w Gołuchowie (powiat pleszewski), w parku nad rzeką Trzemną. Gołuchów leży przy drodze krajowej nr 12, ok. 15 km w linii prostej na północny zachód od centrum Kalisza i ok. 11 km na wschód od Pleszewa.

Samochodem

Z Kalisza i z Pleszewa dojeżdża się bezpośrednio drogą krajową nr 12. Od strony Poznania najwygodniej dojechać do Pleszewa lub Kalisza, a dalej drogą nr 12 do Gołuchowa. W miejscowości kieruj się na park i ul. Działyńskich.

Parking

Przy parku działają parkingi obsługujące zarówno zamek, jak i Ośrodek Kultury Leśnej – jeden z nich znajduje się za Domem Pracy Twórczej. Nie udało się ustalić ich pojemności ani stawek. Podczas większych imprez organizowanych w parku (np. rajdów pojazdów zabytkowych) część parkingów bywa czasowo zamykana – OKL informuje o tym na swojej stronie.

Komunikacja publiczna

Najbliższe węzły komunikacyjne to Kalisz (dworzec kolejowy i autobusowy) oraz Pleszew. Gminę Gołuchów obsługują m.in. podmiejskie linie z Kalisza, ale nie udało się potwierdzić bezpośredniego, regularnego połączenia do samego zamku – przed wyjazdem sprawdź aktualne rozkłady w wyszukiwarce połączeń.

Dojście piesze

Zamek stoi w obrębie parku-arboretum; od parkingów prowadzą do niego parkowe alejki. Bilety kupuje się w kasie muzeum lub online przed przyjazdem. Na trasie po zamku są schody i nie ma windy.