Długi Targ w Gdańsku

Długi Targ to nie rynek w krakowskim sensie, tylko wydłużony, lekko wrzecionowaty plac, który stanowi przedłużenie ulicy Długiej i kończy się przy Motławie. Razem z Długą tworzy Drogę Królewską, nazywaną też Traktem Królewskim - trasę, którą do Gdańska wjeżdżali polscy królowie. Zaczyna się ona przy Bramie Wyżynnej, prowadzi obok Zespołu Przedbramia, przez Złotą Bramę na ulicę Długą, potem przez Długi Targ i przez Zieloną Bramę dalej, w stronę Bramy Żuławskiej. Portal miasta Gdańska opisuje ten ciąg jako najdłuższą oś urbanistyczną europejskiego średniowiecza. Praktyczny wniosek jest prosty: Długi Targ zwiedza się w ruchu, przechodząc, a nie stojąc w jednym punkcie.

Plac, który usamodzielnił się w 1378 roku

Początkowo Długi Targ traktowano jako jedną, ciągłą przestrzeń wraz z ulicą Długą. Dopiero od 1378 roku zaczął funkcjonować jako osobny obszar, z własną nazwą i własną funkcją - targową i reprezentacyjną jednocześnie. To tutaj odbywały się parady, ważne uroczystości i triumfalne wjazdy władców, a podczas pobytów królów w mieście kamienice pod numerami od 1 do 6 pełniły funkcję tymczasowych rezydencji.

Adresy przy placu były przez stulecia najbardziej prestiżowe w Gdańsku i to widać w tym, kto tu mieszkał. Pod numerem 17 stał dom rodziny Almonde, w którym w 1504 roku gościła Helena, żona króla Aleksandra Jagiellończyka i córka księcia Iwana III - jedyna polska królowa wyznania prawosławnego. Pod numerem 39 stoi dom Caspara Göbla, wzniesiony przez Hansa Kramera z Drezna, w którym mieściła się Apteka Rady. Pod numerem 38 w latach 1898-1927 działał pierwszy w Gdańsku bank żydowski, należący do Alberta Meyera i Alberta Gelhorna.

Fontanna Neptuna: 1633 rok i twarz cesarza

Najbardziej rozpoznawalny obiekt placu stanął przed Dworem Artusa w 1633 roku, staraniem ówczesnego burmistrza Bartłomieja Schachmanna. Pierwszy projekt przysłał na początku XVII wieku Jakub Kordes z Lubeki, ale go odrzucono; ostatecznie figurę, basen i cokół zaprojektował Abraham van den Blocke - ten sam, który odpowiada za fasadę Dworu Artusa i za Złotą Kamienicę. Kamień na podstawę sprowadzono z Holandii. Model do odlewu przygotował flamandzki rzeźbiarz Peter Husen, bo sam van den Blocke nie poradził sobie z tym etapem, a brązową figurę odlano w 1612 roku w gdańskiej ludwisarni miejskiej. Głowa Neptuna przypomina głowę z konnego posągu Marka Aureliusza - ślad tego, że projektant znał rzeźbę antyczną. Prace trwały od 1606 do 1615 roku, a fontannę uruchomiono dopiero 9 października 1633 roku; rok później basen otoczono ozdobną żelazną kratą z herbami Gdańska i polskimi orłami.

Fontanna dorobiła się własnej legendy. Według gdańskiego podania Neptun, oburzony wrzucaniem monet do wody, uderzył trójzębem w basen i rozbił złoto na drobiny - i tak miał powstać słynny gdański likier Goldwasser. Z czasem fontanna stała się symbolem miasta na tyle mocnym, że jej replika stanęła obok Dworu Artusa i Pomnika Poległych Stoczniowców w brukselskim parku Mini-Europa.

Rzecz, o której warto wiedzieć przed przyjazdem: fontanna działa sezonowo. Woda pojawia się w niej mniej więcej na przełomie kwietnia i maja, a sezon fontannowy w Gdańsku kończy się na początku października. Przez pół roku Neptun stoi więc suchy i zdjęcie z tryskającą wodą po prostu się nie uda.

Dwór Artusa: piec z 520 kafli i pierwsza giełda w Polsce

Pod adresem Długi Targ 43/44 stoi Dwór Artusa, reprezentacyjna siedziba bractw mieszczańskich i przez stulecia najważniejsze miejsce spotkań gdańskiego patrycjatu. Pierwszy budynek wzniesiono w latach 1348-1350. Pożar w latach 1476-1477 zniszczył go całkowicie; odbudowany obiekt otwarto ponownie 2 grudnia 1481 roku. Od 31 października 1742 roku działała tu pierwsza w Polsce giełda - dom kupieckich bractw stał się instytucją finansową.

Główną przestrzenią jest Wielka Hala, przykryta dziewięcioprzęsłowym sklepieniem gwiaździstym wspartym na czterech filarach, które prawdopodobnie pochodzą z rozebranego zamku krzyżackiego. W sali stały ławy bractw, wisiały malowidła, modele okrętów i zbroje. Najsłynniejszym elementem wyposażenia był i jest Wielki Piec z 1546 roku, dzieło Georga Stelznera - najwyższy renesansowy piec kaflowy w Europie, mierzący około 11 metrów i złożony z 520 ozdobnych kafli z portretami ówczesnych władców, katolickich i protestanckich, oraz z herbami. Piec sięga sklepienia i to jest ten rodzaj obiektu, przy którym ludzie odruchowo cofają się pod ścianę, żeby zmieścić go w kadrze.

Tuż obok Dworu Artusa stoi Nowy Dom Ławy, dawna siedziba sądu karnego Ławy Głównego Miasta. W 1901 roku urządzono tu Sień Gdańską - wystawę dzieł sztuki ofiarowaną przez kolekcjonera Lessera Giełdzińskiego.

Złota Kamienica i fasady, na które warto spojrzeć z drugiej strony placu

Pod numerem 41 stoi Złota Kamienica, czyli dawny dom kupca i burmistrza Johanna Speymanna. Budowę rozpoczęto w 1609 roku według projektu Abrahama van den Blocke, a kamienną manierystyczną fasadę ukończono w 1618 roku; dekorację rzeźbiarską wykonał Hans Voigt z Rostocku. Nazwa pochodzi od dawnego złocenia detali. Na fasadzie rozpoznasz głowy władców i wodzów, sceny batalistyczne, herby fundatorów, a nad wejściem figurę Miłosierdzia i łacińskie inskrypcje.

Program rzeźbiarski jest niezwykle gęsty: pojawiają się tu postacie greckie (Achilles, Kleopatra, Antygona, Edyp, Solon, Temistokles), rzymskie (Regulus, Scypion, Fabrycjusz, Mucjusz Scewola, obaj Katonowie, Brutus, Horacjusze i Kuriacjusze, Kamillus, Kokles), cesarze niemieccy Henryk III i Otton III, a obok nich Władysław Jagiełło i Zygmunt III Waza, Wawrzyniec Medyceusz, Juda Machabeusz, Skanderbeg i János Hunyady. Za życia Speymanna kamienica pełniła funkcję domu osobliwości: mieściła kolekcję obrazów, rzeźb, rzemiosła artystycznego, niewielki arsenał z mediolańskimi zbrojami oraz bibliotekę. Detal tej fasady najlepiej widać z przeciwnej pierzei placu - z odległości dwóch metrów perspektywa ucieka i górne kondygnacje przestają być czytelne.

Warto też spojrzeć na kamienicę pod numerem 12, której fasadę zdobią portrety Dantego, Kochanowskiego, Szekspira, Bramantego, Rafaela i Donatella namalowane przez Czesława Rzepińskiego - to już malarstwo powojenne, wykonane przy odbudowie. Pod numerami 33/34 mieści się Dom Holenderski, którego uroczyste otwarcie odbyło się w 1997 roku w obecności królowej Beatrix. Pod numerami 8/10 od lat pięćdziesiątych XX wieku działał wojewódzki oddział Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, a od 1967 roku także Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego - ślad powojennej, wielonarodowej warstwy historii tego placu. Pod numerami 11/13 ma siedzibę Fundacja Theatrum Gedanense, z której inicjatywy powstał gdański Teatr Szekspirowski.

Zielona Brama: wschodnie zamknięcie placu

Od strony Motławy Długi Targ zamyka Zielona Brama, wzniesiona w XVI wieku w miejscu dawnej Bramy Kogi. Projekt i wykonanie przypisuje się prawdopodobnie Hansowi Kramerowi z Drezna. Poprzedniczka bramy, Brama Kogi, pełniła funkcję jednego z miejskich arsenałów - w jej inwentarzu odnotowano między innymi 68 halabard szkockich. Prowadzący do niej Most Zielony wybudowano w latach 1562-1564, a wykonawcą był Dirk Daniels z duńskiej Zelandii.

W Zielonej Bramie mieściło się Muzeum Zachodniopruskie, którego pierwszym dyrektorem został Hugo Conwentz (1855-1922), naukowiec z rodziny menonickiej, prekursor ochrony przyrody. To on wprowadził do nauki pojęcie pomnika przyrody, badał historię bursztynu i zainicjował powstanie rezerwatu ornitologicznego Mewia Łacha. Dziś budynek pod adresem Długi Targ 24 działa jako oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku i pokazuje wystawy czasowe. Przejazd bramny jest przechodni, więc z placu wychodzi się nim wprost na nabrzeże Motławy, gdzie zaczyna się już inna część miasta - z Żurawiem i Bazyliką Mariacką w zasięgu kilku minut spaceru.

Drugi koniec placu, na styku z ulicą Długą, zamyka gotycko-renesansowy Ratusz Głównego Miasta. Nowy hełm jego wieży powstał w latach 1559-1560, a w 1561 roku na iglicy stanęła pozłacana figura panującego wówczas króla Zygmunta II Augusta; w wieży wisi carillon złożony z 37 dzwonów, którego koncerty słychać na całym placu.

Dziewięćdziesiąt pięć procent gruzu i odbudowa od 1948 roku

Trzeba to powiedzieć wprost, bo zmienia sposób patrzenia na plac: w 1945 roku gdańskie Śródmieście zostało zniszczone w 95 procentach. Odbudowę zespołu urbanistycznego rozpoczęto w 1948 roku i oparto ją właśnie na koncepcji Drogi Królewskiej - to ten ciąg, ulica Długa wraz z Długim Targiem i przedłużeniem w stronę Długich Ogrodów, uznano za najważniejszy element do odtworzenia.

W praktyce oznacza to, że fasady, na które patrzysz, są w większości powojenną rekonstrukcją, wykonaną na podstawie dokumentacji, przedwojennych zdjęć i ocalałych detali. Część elementów jest oryginalna i wróciła na miejsce, część wykonano od nowa, a wnętrza za historycznymi elewacjami bywają całkowicie współczesne. Świadomość tej warstwy nie odbiera placowi wartości, ale porządkuje oczekiwania - Długi Targ jest zabytkiem urbanistyki i świadectwem powojennej odbudowy jednocześnie.

Jak to wygląda na miejscu

Plac jest przelotowy i to determinuje jego rytm. Idzie się nim z Bramy Wyżynnej w stronę Motławy albo odwrotnie, a ruch pieszych przychodzi falami: rano od strony dworca i Forum Gdańsk, po południu od nabrzeża, gdy z rejsów wracają grupy. Najspokojniej jest przed dziewiątą rano - wtedy da się zrobić zdjęcie Neptuna bez ludzi w kadrze i spokojnie obejrzeć fasadę pod numerem 41.

Na co konkretnie patrzeć, idąc placem:

• kamienne przedproża przed kamienicami - podwyższone tarasy ze schodkami i balustradami, charakterystyczny gdański detal odtworzony przy odbudowie
• fasada Dworu Artusa pod numerem 43/44 i stojąca przed nią Fontanna Neptuna z kratą z herbami
• Złota Kamienica pod numerem 41 i jej program rzeźbiarski, czytelny dopiero z dystansu
• fasada numeru 12 z portretami Dantego, Kochanowskiego i Szekspira
• przejazd Zielonej Bramy i widok, który się w nim otwiera na Motławę
• wieża Ratusza Głównego Miasta z figurą Zygmunta II Augusta na szczycie

Ograniczenia i rzeczy, których na Długim Targu nie ma. Nie ma tu ani jednego drzewa, więc w upalne popołudnie jedynym cieniem są przedproża i przejazd bramny. Nawierzchnia jest w całości kamienna i nierówna, co jest męczące z walizką na małych kółkach i z wózkiem spacerowym. W sezonie plac zajmują stragany z bursztynem, stanowiska rysowników i żywe rzeźby, a latem wchodzi on w obręb Jarmarku św. Dominika - wtedy pierzei praktycznie nie widać zza namiotów. Dwór Artusa poza funkcją muzealną pełni też funkcje reprezentacyjne miasta, regionu i państwa, więc bywa zamykany dla zwiedzających; muzeum wprost prosi o sprawdzenie dostępności przed wizytą. Samochodem na plac nie wjedziesz, a okoliczne ulice objęte są Śródmiejską Strefą Płatnego Parkowania z opłatą obowiązującą także w soboty, niedziele i święta.

Za wejście na sam plac nie płaci się nic i jest on dostępny o każdej porze doby. Płatne są tylko wnętrza: Dwór Artusa prowadzony przez Muzeum Gdańska oraz Zielona Brama jako oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku, z osobnymi cennikami i osobnymi godzinami otwarcia.

Lokalizacja i punkt startowy

Długi Targ leży na Głównym Mieście w Śródmieściu Gdańska, między ulicą Długą a Motławą. Najlepszym punktem startowym jest Brama Wyżynna - stamtąd idzie się całą Drogą Królewską, przez Złotą Bramę i ulicę Długą, i wchodzi na plac od zachodu, dokładnie tak, jak wjeżdżały do miasta orszaki królewskie. Drugie naturalne wejście prowadzi od nabrzeża Motławy przez przejazd Zielonej Bramy.

Samochodem

Od strony obwodnicy Trójmiasta zjeżdża się na drogę S6 i dalej Podwalem Przedmiejskim albo Wałami Jagiellońskimi w kierunku Śródmieścia. Na sam plac nie wjedziesz - Główne Miasto ma ruch mocno ograniczony, a Długi Targ jest przestrzenią pieszą. Trasę planuj więc do konkretnego parkingu, nie pod adres.

Parking

Największy i najbliższy jest parking podziemny przy Forum Gdańsk, oddany razem z centrum wiosną 2018 roku, z ponad tysiącem miejsc; stamtąd na Długi Targ idzie się kilkanaście minut przez przejście przy Bramie Wyżynnej. Postój na ulicach wokół Głównego Miasta objęty jest Śródmiejską Strefą Płatnego Parkowania, w której opłata obowiązuje siedem dni w tygodniu, także w soboty, niedziele i święta, w godzinach 9:00-20:00. Od 1 lutego 2025 roku pierwsza godzina kosztuje 7,50 zł, druga 9,00 zł, a trzecia 10,80 zł. W weekendy i w wakacje miejsca w promieniu kilkuset metrów od placu znikają przed południem.

Komunikacja publiczna

Najwygodniejszy jest węzeł Gdańsk Śródmieście przy Forum Gdańsk, gdzie zatrzymują się pociągi SKM oraz autobusy i tramwaje - wszystkie środki transportu w jednym miejscu, z przejściem podziemnym. Ze stacji SKM Śródmieście przechodzi się tunelem w stronę Forum Gdańsk, potem prosto wzdłuż Wałów Jagiellońskich do przejścia naziemnego przy Bramie Wyżynnej. Tramwaje i autobusy zatrzymują się na przystankach Brama Wyżynna, których perony leżą przy torowisku po tej samej stronie. Alternatywą jest stacja Gdańsk Główny, oddalona od placu o kilkanaście minut spaceru.

Dojście piesze

Od Bramy Wyżynnej przez Złotą Bramę i ulicę Długą idzie się na Długi Targ około 8-10 minut spokojnym krokiem, z przystankami przy fasadach nawet dwa razy dłużej. Od dworca Gdańsk Główny to około 12-15 minut. Od nabrzeża Motławy, spod Żurawia, wchodzi się na plac Zieloną Bramą w niecałe pięć minut. Cała trasa jest płaska, bez schodów i podjazdów, ale prowadzi po nierównym bruku - z walizką na małych kółkach będzie to odczuwalne.