Rezerwat Kadzielnia w Kielcach

Rafa koralowa w środku miasta

Kadzielnia to wzgórze o wysokości 295 m n.p.m. w południowo-zachodniej części Kielc, należące do Pasma Kadzielniańskiego Gór Świętokrzyskich. Zbudowane jest z wapieni górnodewońskich (fran i famen), które powstały na dnie ciepłego, płytkiego morza. W skałach zachowały się skamieniałości koralowców, stromatoporoidów, trylobitów, łodzików, ramienionogów i liliowców, a do najcenniejszych znalezisk należą ryby pancerne. Monumentalna Skałka Geologów pośrodku dawnego wyrobiska to pozostałość skamieniałej rafy.

Teren leży w obszarze Geoparku Świętokrzyskiego, wpisanego w 2021 roku do Światowej Sieci Geoparków UNESCO. Kadzielnią zarządza Geonatura Kielce – miejska instytucja kultury, wcześniej działająca jako Geopark Kielce.

Od wapiennika biskupa Sołtyka do rezerwatu

Wapień zaczęto tu wydobywać w XVIII wieku. W 1770 roku, z inicjatywy biskupa Kajetana Sołtyka, w kamieniołomie stanął pierwszy wapiennik, czyli piec do wypalania wapna. Wyrobisko stale powiększano, a najniższe poziomy zalała woda podskórna, tworząc Jezioro Szmaragdowe – nazwane tak od barwy wody. Według Wikipedii było ono niegdyś zarybione pstrągami, ale w latach 90. wyschło po obniżeniu się poziomu wód gruntowych.

Już w XIX wieku Kadzielnia była celem podmiejskich wycieczek, opisywanych m.in. przez Adolfa Dygasińskiego i Stefana Żeromskiego. Szczytowy ostaniec objęto ochroną w 1931 roku, a eksploatację zakończono w 1962 roku. Wtedy, zarządzeniem z 26 stycznia 1962 roku, powstał rezerwat przyrody nieożywionej „Kadzielnia” o powierzchni zaledwie 0,6 ha – jeden z najmniejszych w Polsce. To rezerwat ścisły, chroniący grupę skał wapiennych z żyłami kalcytu oraz stanowiska paleontologiczne.

Nazwa wzgórza ma dwa wyjaśnienia: od jałowca, z którego robiono kadzidła, albo od kadzielnika, czyli kościelnego kieleckiej kolegiaty, który miał dzierżawić ten teren.

Jaskinie i podziemna trasa

Kadzielnia jest największym skupiskiem jaskiń na Kielecczyźnie – naliczono tu ich 25, razem ze schroniskami skalnymi. Najdłuższy system tworzą trzy połączone jaskinie: Jaskinia Odkrywców, Prochownia i Szczelina na Kadzielni, o łącznej długości 392 metrów. Eksplorację rozpoczęli w listopadzie 2004 roku grotołazi ze Speleoklubu Świętokrzyskiego; do stycznia 2005 roku odkryli 88 metrów nowych korytarzy, a górnicy połączyli wszystkie trzy jaskinie w 2009 roku. Zabezpieczenie prowadziła Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie, a nadzór geologiczny – Instytut Ochrony Przyrody PAN.

Udostępniony odcinek ma według operatora trasy około 140 metrów i prowadzi na trzech poziomach z różnicą wysokości 10 metrów. Zwiedzanie trwa około 30 minut, w grupach do 15 osób z przewodnikiem, w kasku wydawanym przy wejściu. W jaskini panuje temperatura około 10°C. W skałach jaskiń zachowały się skamieniałości koralowców, ramienionogów, liliowców i głowonogów. Regulamin zabrania filmowania, dotykania nacieków i wprowadzania zwierząt.

• Sezon: od 1 kwietnia do 31 października.
• Godziny: wtorek–piątek 10:00–17:00 (ostatnie wejście 16:30), sobota–niedziela 11:00–18:00 (ostatnie wejście 17:30), w poniedziałki nieczynne.
• Bilety: normalny 30 zł, ulgowy 25 zł, dzieci do 3 lat bezpłatnie.
• Rezerwacja: obowiązkowa, najpóźniej dzień wcześniej, pod numerem +48 695 213 381 (pon.–sob. 9:00–17:00) lub mailowo.

Amfiteatr, pomnik i tyrolka

W południowej części wyrobiska stoi Amfiteatr Kadzielnia, oddany do użytku w 1971 roku podczas obchodów IX wieków Kielc. W latach 2008–2010 przeszedł gruntowną przebudowę – dostał nową scenę ze stałym zadaszeniem i rozsuwany dach nad widownią, która mieści około 5,5 tysiąca osób. Odbywają się tu koncerty i festiwale, m.in. Harcerski Festiwal Kultury Młodzieży Szkolnej. Nad wyrobiskiem góruje pomnik Bojowników o Wyzwolenie Narodowe i Społeczne autorstwa Stefana Maja z 1979 roku.

Od lipca 2019 roku nad kamieniołomem działa tyrolka – trasa o długości około 600 metrów, z czego 540 metrów to zjazdy na linie (najdłuższy ma 333 metry), z mostem linowym i stanowiskami widokowymi. Start jest na Wzgórzu Harcerskim. W maju 2025 roku otwarto także via ferratę o długości 260 metrów, łączącą stumetrową ścianę wspinaczkową ze 130-metrowym zjazdem tyrolką. Organizator zaklasyfikował ją jako łatwą i dostępną dla rodzin z dziećmi. Obie atrakcje prowadzi prywatny operator, a cennik warto sprawdzić przed przyjazdem.

Pogańskie wzgórze i nowa ścieżka

Według miejscowych legend na Kadzielni było miejsce pogańskiego kultu z ofiarnym ołtarzem. Dowodów na to brak, ale wiadomo, że jeszcze w XVI wieku wzgórzem opiekował się kościelny kieleckiej kolegiaty, do którego obowiązków należało m.in. „odpędzanie” pogańskich mocy. W XIX wieku planowano tu nawet park z ogrodem botanicznym – ostatecznie wzgórze pozostało kamieniołomem aż do lat 60. XX wieku.

Współczesne zagospodarowanie to w dużej mierze efekt prac sprzed kilku lat. W 2018 roku ówczesny Geopark Kielce przeznaczył około 5,75 mln zł na odtworzenie dawnego przejścia przez wyrobisko, które zostało kiedyś zasypane w wyniku osuwisk, oraz na zabezpieczenie ściany skalnej na Wzgórzu Harcerskim. Nowa ścieżka dostała tablice o geologii i przyrodzie terenu. Według Wikipedii trwają prace nad przywróceniem wody w Jeziorze Szmaragdowym, a rezerwat ma zostać powiększony z 0,6 do około 2,4 ha.

Kadzielnia jest jednym z kilku geologicznych rezerwatów w granicach Kielc, dla których w 2003 roku utworzono miejską jednostkę – dziś Geonaturę – zajmującą się ich ochroną i udostępnianiem. Siedziba instytucji mieści się przy ulicy Daleszyckiej 21 w Kielcach – nie na Kadzielni.

Spacer wokół wyrobiska i czego nie wolno

Teren wokół rezerwatu jest otwarty i bezpłatny. Ścieżka dydaktyczna z tablicami o geologii i przyrodzie prowadzi środkiem ostatniego poziomu wydobywczego, między dnem dawnego jeziora a drogą do zaplecza amfiteatru, i łączy wschodnią ścianę – gdzie jest wejście do jaskiń – z zachodnią częścią przy ulicy Pakosz. Przez Kadzielnię przechodzi też czerwony szlak miejski Kielc.

Najważniejsze ograniczenie dotyczy samej Skałki Geologów. Rezerwat jest ścisły, więc wejście na skałkę jest zabronione, mimo że nie jest ogrodzona, a otaczają ją urwiska o wysokości około 30 metrów. Dyrektor Geonatury przypominał po śmiertelnym wypadku 20-letniej kobiety, która spadła ze skałki z wysokości około 20 metrów, że wejście jest wykroczeniem, a tabliczki z zakazem stoją przy parkingu, przy ścieżce do amfiteatru i przy dzikim wejściu na szczyt. Patrz na skałkę z dołu i z wyznaczonych ścieżek.

Na terenie nie ma jednej kasy ani jednego biletu – jaskinie, tyrolka i via ferrata mają osobnych operatorów i osobne zasady. Jaskinie są zamknięte od listopada do marca, a zwiedzanie bez rezerwacji praktycznie nie jest możliwe, bo grupy są małe.

Lokalizacja i punkt startowy

Kadzielnia leży w południowo-zachodniej części Kielc, około 1 km od centrum, między ulicami Krakowską, Gagarina, Pakosz i aleją Legionów. Wejście do jaskiń i główny wjazd znajdują się od strony ulicy Krakowskiej; amfiteatr leży w południowej części wyrobiska.

Samochodem

Do Kielc prowadzą drogi ekspresowe S7 (Warszawa – Kraków) i S74. Ulica Krakowska to jedna z głównych arterii prowadzących do centrum od południa – wjazd na teren Kadzielni jest bezpośrednio z niej. Nawigację ustaw na „Kadzielnia, Krakowska” albo na współrzędne podane przez operatora jaskiń: 50.861167, 20.616944.

Parking

Geonatura Kielce wskazuje trzy miejsca do zaparkowania: przy alei Legionów, od strony ulicy Krakowskiej oraz przy stadionie. Operator jaskiń informuje, że parking jest tuż przy obiekcie. W dni koncertów w amfiteatrze, który mieści 5,5 tysiąca widzów, spodziewaj się kłopotów z parkowaniem – wtedy lepiej przyjechać komunikacją miejską.

Komunikacja publiczna

Według Geonatury w pobliżu Kadzielni zatrzymują się autobusy miejskie linii 4, 19, 27, 36, 44, 54 i Z. Z centrum miasta można też dojść pieszo – to około kilometra.

Dojście piesze

Z centrum Kielc idzie się kilkanaście minut ulicą Krakowską albo czerwonym szlakiem miejskim, który przechodzi przez Kadzielnię. Na terenie rezerwatu poruszaj się wyłącznie wyznaczonymi ścieżkami – dzikie wejścia na Skałkę Geologów są zabronione i niebezpieczne.