Szumy nad Tanwią – rezerwat przyrody Nad Tanwią
Co wyróżnia to miejsce
Dla kogo
Opis
Czym są szumy
Na Roztoczu „szumami” — lokalnie także szypotami, sopotami lub porohami — nazywa się niewielkie wodospady na rzekach, które przecinają krawędź Roztocza. Najbardziej znane są te na Tanwi w okolicy dawnej wsi Rebizanty, dziś Huty Szumy, w gminie Susiec. Według gminy na zakolu rzeki, na odcinku około 400 metrów, jest tu 24 progów skalnych, ułożonych dość regularnie, przeważnie wzdłuż prostych linii. Woda przelewa się przez kolejne stopnie w szerokim na 10–15 metrów, płytkim korycie i to właśnie jej szum słychać, zanim zobaczy się rzekę.
To nie są wodospady w górskim sensie. Pojedyncze progi mają od kilkunastu centymetrów do nieco ponad metra, ale ich liczba, regularność i leśna dolina wokół robią wrażenie — w plebiscycie dziennika „Rzeczpospolita” kaskady na Tanwi zostały wybrane jednym z „7 Cudów Polskiej Natury”. Rezerwat leży w Parku Krajobrazowym Puszczy Solskiej i w obszarach Natura 2000: Puszcza Solska, Uroczyska Puszczy Solskiej oraz Roztocze.
Geologia: gezy sprzed ponad 70 milionów lat
Państwowy Instytut Geologiczny wpisał progi do Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski. Według karty geostanowiska progi są wyerodowane w gezach kampanu górnego — twardych, rdzawożółtych i jasnokremowych skałach krzemionkowych z górnej kredy, ułożonych w ławice grube do 50–60 cm, przedzielone cienkimi wkładkami ilastymi. To grubość ławic decyduje o wysokości stopni: woda łatwo wypłukuje miękkie przewarstwienia, a twarde płyty gezy zostają jako progi. W skałach widać skamieniałości, m.in. małży z rodzaju Inoceramus i jeżowców, na podstawie których ustalono wiek warstw.
PGI wyróżnia cztery sekwencje progów na odcinku między mostem w Rebizantach a ujściem potoku Jeleń. Pięć progów pierwszej sekwencji widać około 700 metrów przed mostem. Druga, sześć progów poniżej mostu, ułożona jest ukośnie do koryta; wychodnie gezy mają tu od 4 do 22,5 metra długości, a stopnie od 10 do 90 cm wysokości. Najbardziej malownicza jest trzecia: ciągnie się na około 350 metrach i liczy 20 niemal regularnych progów o wysokości od 10 do 120 cm, nie licząc bystrzy. Ostatni stopień czwartej sekwencji ma 0,9 m. Ułożenie progów nawiązuje do spękań skały, a cała dolina — do strefy uskoków o przebiegu północny zachód – południowy wschód, wyznaczającej południowo-zachodnią krawędź Roztocza. Rzeka wcina się tu w podłoże na głębokość około 20 metrów, a w podcięciach brzegów wypływają niewielkie źródła o wydajności 3–4 litrów na sekundę.
Rezerwat Nad Tanwią
Rezerwat utworzono zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z 18 lipca 1958 roku. Akt powołujący podaje powierzchnię 41,33 ha, dane nadleśnictwa — 47,49 ha. Celem ochrony jest zachowanie w stanie naturalnym krajobrazu dolin Tanwi i Jelenia, porośniętych lasem mieszanym z udziałem jodły na granicy jej zasięgu. Teren należy do Skarbu Państwa i jest w zarządzie Nadleśnictwa Józefów.
W rezerwacie stwierdzono około 40 zespołów roślinnych, w tym stanowiska widłaka jałowcowatego, bzu koralowego i porzeczki alpejskiej. Przy ścieżce rośnie starodrzew jodłowy, w którym niektóre jodły mają około 40 metrów wysokości i ponad 3 metry obwodu. Z rzadkich ptaków występują bocian czarny, pliszka górska i zimorodek. Najwyższym punktem jest wzgórze Kościółek, zwane też Zamczyskiem (246 m n.p.m.), u ujścia Jelenia — z śladami grodziska z VII–IX wieku i miejscem, w którym stała niegdyś drewniana cerkiew bazyliańska.
Gród, cerkiew i przejście Piłsudskiego
Dolina Tanwi to nie tylko przyroda. Wzgórze Kościółek u ujścia Jelenia nosi ślady grodziska z VII–IX wieku, a jego nazwa przypomina o drewnianej cerkwi bazyliańskiej, która kiedyś tu stała. Rzeka przez długi czas była granicą: w czasie zaborów biegła tędy linia między zaborem rosyjskim a austriackim. W 1901 roku przeszedł tędy Józef Piłsudski, przebrany w mundur leśnika. Przeprawę zorganizował prof. Jan Miklaszewski, ówczesny kontroler w lasach Ordynacji Zamojskiej. Przy ścieżce, na przystanku „Miejsce historyczne”, stoją drewniany krzyż i kamienny obelisk poświęcony Miklaszewskiemu, a po drugiej stronie rzeki pomnik upamiętniający samo przejście.
Według opisu rezerwatu w tym miejscu widać też granicę geologiczną między dwiema wielkimi jednostkami: sfałdowaną Europą Zachodnią i platformową Europą Wschodnią. PGI opisuje samą dolinę jako symetryczną: prawe zbocze budują gezy mastrychtu dolnego, lewe — gezy kampanu górnego, nadbudowane mioceńskimi wapieniami, a na dnie wypełnionym czwartorzędowymi piaskami wznoszą się wydmy do 10 metrów wysokości.
Ścieżka przyrodnicza „Nad Tanwią”
Szumy ogląda się z oznakowanej pętli o długości około 3 km, wytyczonej przez Nadleśnictwo Józefów przy współudziale Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych. Znaki to białe kwadraty z czerwonym ukośnym paskiem, a po drodze stoi 14 tablic. Ścieżka zaczyna się i kończy na parkingu leśnym przy moście w Hucie Szumy. Spokojnym tempem, z postojami przy progach, przejście zajmuje półtorej do dwóch godzin.
- Początek prowadzi na północny zachód przez bór sosnowy, kładką nad Potokiem Łosinieckim i dalej przez bór z jodłą i bukiem.
- Przy tablicy nr 6 „Las naturalny” zaczyna się rezerwat i słychać już wodę; przy tablicy nr 7 „Szumy” schodzi się do progów.
- Kilkadziesiąt metrów w dół rzeki drewniany mostek prowadzi na południowy brzeg; ścieżka biegnie tam nad samą wodą, u podnóża stromego brzegu, gdzie po deszczu jest bardzo ślisko.
- Za ostatnimi progami dolina się rozszerza w łąkę, a przed mostem drogowym pojawia się kolejna seria progów.
- Za mostem pętla wraca w górę rzeki obok miejsca, gdzie w 1901 roku Józef Piłsudski z pomocą leśników przekroczył granicę zaborów rosyjskiego i austriackiego, i borem z powrotem na parking.
Do rezerwatu prowadzą też szlaki znakowane: niebieski Szlak Szumów i żółty Szlak Południowy. Pętla Szlakiem Szumów z Suśca przez wodospad na Jeleniu, rezerwat i Rebizanty liczy około 12 km.
Infrastruktura jest skromna i to warto wiedzieć przed wyjściem. Przy parkingu są stoły, ławy, kosze i sanitariaty, a według karty PGI w Rebizantach działa niewielki prywatny sklepik; w sezonie przy drodze stoją stragany. Na samej ścieżce nie ma ani punktów gastronomicznych, ani toalet, a trasa prowadzi przez las bez oświetlenia, więc nie warto ruszać na nią tuż przed zmrokiem. Wodę i coś do jedzenia lepiej mieć ze sobą, szczególnie jeśli planujesz dłuższą pętlę z Suśca.
Ograniczenia, zakazy i remont 2026
Rezerwat jest udostępniony wyłącznie dla ruchu pieszego, po szlakach wyznaczonych przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Lublinie. Ustawa o ochronie przyrody zakazuje w rezerwatach poruszania się poza wyznaczonymi szlakami, więc wchodzenie do koryta i na progi, choć kuszące latem, oznacza zejście ze szlaku. Rowerem przez rezerwat nie przejedziesz. Serwisy turystyczne informują też o zakazie wstępu z psami — przed wejściem sprawdź tablice przy parkingu.
Od 1 sierpnia 2026 roku Nadleśnictwo Józefów remontuje odcinek ścieżki w dolinie Tanwi na przebiegu Czarnego Szlaku Walk Partyzanckich i Niebieskiego Szlaku Szumów — do miejsca rozejścia szlaków za wzgórzem Kościółek. Trasa ma zostać przebudowana i dostać nowe kładki przez podmokły teren; w razie potrzeby fragmenty mogą być czasowo zamykane, a terminu zakończenia nie podano. Przed wyjazdem sprawdź komunikaty nadleśnictwa.
Szumy są jednym z najpopularniejszych miejsc na Roztoczu. W letnie weekendy i długie weekendy na ścieżce przy progach robi się tłoczno, a na wąskim odcinku nad wodą trzeba przepuszczać idących z naprzeciwka. Najlepsza pora to wczesny ranek albo dzień powszedni. Bardzo efektownie wygląda tu późna jesień i zima, gdy woda jest wysoka, a las bezlistny — ale wtedy nadbrzeżny odcinek bywa oblodzony.
Przydatne wskazówki
Zdjęcia 5
Lokalizacja
Lokalizacja: lubelskie
Wyznacz trasęDojazd
Lokalizacja i punkt startowy
Szumy leżą w gminie Susiec w powiecie tomaszowskim, kilka kilometrów na południe od Suśca, w dolinie Tanwi przy dawnej wsi Rebizanty (dziś Huta Szumy). Punktem startowym jest leśny parking przy moście na Tanwi, na początku miejscowości Huta Szumy, przy drodze Susiec – Cieszanów.
Samochodem
Do Suśca najwygodniej dojechać od Tomaszowa Lubelskiego albo od Józefowa i Zwierzyńca. W Suścu skręca się na południe, w drogę w kierunku Huty Różanieckiej i Cieszanowa. Parking jest bezpośrednio przy drodze, tuż przed mostem — trudno go przeoczyć, bo w sezonie stoją przy nim stragany.
Parking
Parking leśny Nadleśnictwa Józefów ma drewniane stoły, ławy, kosze na śmieci, sanitariaty i tablicę z przebiegiem ścieżki. Zarządca nie publikuje cennika — w sezonie przygotuj się na możliwą opłatę. Na drogach leśnych nadleśnictwa obowiązuje zakaz postoju poza miejscami oznakowanymi jako parking, więc gdy plac jest pełny, nie zostawiaj auta na poboczu leśnej drogi. W letnie weekendy parking bywa pełny.
Komunikacja publiczna
Nie znalazłem regularnej komunikacji publicznej pod sam parking. Bez samochodu najrozsądniej dotrzeć do Suśca i dojść do szumów pieszo niebieskim Szlakiem Szumów — pętla z Suśca przez wodospad na Jeleniu, rezerwat i Rebizanty ma około 12 km.
Dojście piesze
Z parkingu ścieżka „Nad Tanwią” prowadzi na północny zachód; do pierwszych progów jest ponad kilometr przez bór, alternatywnie można iść brzegiem rzeki od mostu, gdzie kilka progów widać po kilku minutach.
Polecany czas zwiedzania
Od parkingu brzegiem rzeki do najbliższych progów przy moście i z powrotem.
Cała 3-kilometrowa pętla ścieżki Nad Tanwią z postojami przy progach.
Pętla niebieskim Szlakiem Szumów z Suśca przez wodospad na Jeleniu i rezerwat, ok. 12 km.
Często zadawane pytania
Ile progów skalnych jest na Tanwi i jak są wysokie?
Jak powstały szumy na Tanwi?
Jak długa jest ścieżka przyrodnicza Nad Tanwią?
Gdzie zaparkować przy Szumach nad Tanwią?
Czy można wchodzić do wody przy szumach?
Czy ścieżka nad Tanwią jest otwarta w 2026 roku?
Kiedy najlepiej przyjechać na Szumy nad Tanwią?
Co jeszcze zobaczyć w okolicy szumów?
Atrakcje w pobliżu
Roztoczański Park Narodowy
Park narodowy na Roztoczu Środkowym, utworzony w 1974 roku na terenie dawnego zwierzyńca Ordynacji Zamojskiej. Zajmuje 8483 ha, z czego 95,5 procent to lasy — jodłowe, bukowe i sosnowe. Najczęściej odwiedzane miejsca to ścieżka na Bukową Górę i Stawy Echo z hodowlą koników polskich prowadzoną od 1982 roku. Siedziba dyrekcji, Ośrodek Edukacyjno-Muzealny i główne wejście znajdują się w Zwierzyńcu.
ZwierzyniecRynek Wielki w Zamościu
Główny plac renesansowego Zamościa, zaprojektowany przez Bernarda Moranda jako kwadrat o boku 100 metrów. W pierzei północnej stoi ratusz z 52-metrową wieżą i schodami wachlarzowymi, wokół placu ciągną się podcieniowe kamienice, w tym siedemnastowieczne kamienice ormiańskie mieszczące dziś Muzeum Zamojskie. Wejście na płytę rynku jest bezpłatne i całodobowe; płatne są wieża, podziemia ratusza i muzea.
Zamość