Zamek Książ w Wałbrzychu

Od warowni Bolka I do rezydencji Hochbergów

Zamek stoi na skalnym cyplu nad przełomem Pełcznicy, na wysokości 395 m n.p.m., a jego najstarsza część powstała w latach 1288-1292 z inicjatywy Bolka I świdnicko-jaworskiego, na miejscu grodu zniszczonego w 1263 roku. W dokumentach nazwa pojawia się w 1293 roku, w tytulaturze księcia. Po śmierci Bolka II w 1368 roku dobra przeszły pod panowanie czeskie, a od 1392 roku Książ był siedzibą starostów króla Wacława IV. Pierwszy z nich, Jan von Chotienitz, wykupił zamek w 1410 roku za 400 kop groszy praskich.

W 1509 roku Książ kupił Kunz von Hoberg i od tego momentu zamek pozostawał w rękach jednej rodziny — Hochbergów — przez ponad czterysta lat. To oni nadali mu dzisiejszy kształt w dwóch wielkich kampaniach budowlanych. Pierwsza, prowadzona w latach 1705-1732 przez Konrada Ernesta Maksymiliana von Hochberg według projektu Feliksa Antoniego Hammerschmidta, dołożyła barokowe skrzydło wschodnie. Druga, rozpoczęta w 1909 roku i ciągnąca się do 1923, dała zamkowi nowe skrzydło i wieżę o wysokości 47 metrów.

Najbardziej rozpoznawalną postacią Książa jest księżna Daisy — Maria Teresa Oliwia Cornwallis-West, urodzona 28 czerwca 1873 roku na zamku Ruthin w Walii. W grudniu 1891 roku poślubiła w Londynie Jana Henryka XV von Hochberg i zamieszkała w Książu jako osiemnastolatka. W czasie I wojny światowej pracowała jako pielęgniarka, prowadziła działalność dobroczynną i pisała pamiętniki, które później stały się materiałem źródłowym dla historyków. Zmarła w Wałbrzychu 29 czerwca 1943 roku. Jej grób w rodowym mauzoleum sprofanowano w 1945 roku, a szczątki spoczywają dziś w nieujawnionym miejscu.

Skala obiektu i to, co widać w środku

Książ bywa opisywany jako trzeci co do wielkości zamek w Polsce, po Malborku i Wawelu — porównanie dotyczy kubatury i powierzchni, nie liczby wież czy obwodu murów. Powierzchnia całkowita zespołu to około 42 840 m kw., użytkowa 16 822 m kw., budynek ma siedem kondygnacji i ponad 400 pomieszczeń; razem z zabudowaniami gospodarczymi liczba ta rośnie do około 600. Zwiedzający dostają dostęp do ułamka tego — trasa prowadzi przez wnętrza reprezentacyjne i wystawy, nie przez cały budynek.

Trasa główna zajmuje około 90 minut i pokonuje się ją z audioprzewodnikiem, we własnym tempie. Prowadzi przez średniowieczno-renesansową część zamku, między innymi Salę Myśliwską z Czarnym Dziedzińcem, Salę Rycerską i Salę Konradowską, a także przez wystawy na przebudowanym trzecim piętrze. Najcenniejsze wnętrze to dwukondygnacyjna Sala Maksymiliana o powierzchni około 120 m kw., utrzymana w stylu baroku wiedeńskiego i uznawana za najlepiej zachowaną barokową salę reprezentacyjną na Śląsku. Nazwę wzięła od Konrada Ernesta Maksymiliana, za którego powstało barokowe skrzydło.

Wnętrza, które się dziś ogląda, to w dużej mierze rekonstrukcja. W latach 1945-1946 stacjonujące w zamku wojska radzieckie zdewastowały obiekt i rozgrabiły Bibliotekę Majoracką liczącą ponad 64 tysiące tomów; systematyczne zabezpieczanie ruin zaczęto dopiero w drugiej połowie lat pięćdziesiątych. Kolejny cios przyszedł w 2014 roku, gdy pożar zniszczył około 500 m kw. dachu i poddasza. Dlatego oryginalnego wyposażenia jest tu niewiele — Książ robi wrażenie architekturą i skalą, nie kolekcją mebli.

Tarasy, palmiarnia i park wokół zamku

Ogrody powstały tam, gdzie wcześniej stały umocnienia: po ich rozebraniu w 1648 roku zbocza przekształcono w tarasy w stylu francuskim, a kolejne dołożono w XVIII wieku. Dziś jest ich dwanaście i zajmują ponad 2 hektary. Udostępnia się je od 1 kwietnia do 30 września, przy sprzyjającej pogodzie dłużej, i zwiedza indywidualnie, bez przewodnika. To jedyne miejsce, z którego zobaczy się bryłę zamku w całości — chodząc po wnętrzach, sylwetki budynku się nie widzi.

Do zespołu należy też Palmiarnia przy Wrocławskiej 158 w dzielnicy Lubiechów, oddalona od zamku o kilka kilometrów i wymagająca osobnego przejazdu. Zbudował ją Jan Henryk XV w latach 1911-1913; ma około 1900 m kw. powierzchni, kopułę wysokości 15 metrów, ściany wyłożone od wewnątrz tufem wulkanicznym sprowadzonym z Etny i ponad 250 gatunków roślin. Tuż obok zamku działa Stado Ogierów Książ w dawnych stajniach Hochbergów — jako instytucja od 1947 roku, dziś z hodowlą koni rasy śląskiej, nauką jazdy i hipoterapią.

Sam zamek leży w Książańskim Parku Krajobrazowym, a wokół biegnie Ścieżka Hochbergów przez rezerwat Przełomy pod Książem. W dolinie Pełcznicy stoją ruiny Starego Książa — nie ruina naturalna, lecz świadomie zaprojektowana: w latach 1794-1797 Jan Henryk VI zlecił Christianowi Wilhelmowi Tischbeinowi przebudowę resztek starej warowni na romantyczną dekorację krajobrazu. W parku stoi też Mauzoleum Hochbergów, oddalone o około 250 metrów od parkingu głównego i dostępne od 1 kwietnia do 15 października.

Podziemia z 1944 roku — fakty i legendy

Od 1943 roku zamek był w rękach III Rzeszy, a rok później Organizacja Todt zaczęła drążyć pod nim tunele i komory. Prace wykonywali więźniowie filii obozu Gross-Rosen, w warunkach, które dla wielu z nich kończyły się śmiercią: brakowało wody, leków i opieki medycznej, a z jednej pryczy korzystały na zmianę trzy osoby. Powstały dwa poziomy — płytszy około 15 metrów pod powierzchnią i głębszy, około 50 metrów pod dziedzińcem, z korytarzami o przekroju rzędu pięciu metrów i wybetonowanymi komorami.

Podziemna Trasa Turystyczna działa od 2018 roku i obejmuje około pół kilometra korytarzy na głębszym poziomie: potężną wybetonowaną halę, chodniki wykute w surowej skale i boczne komory. Zwiedzanie trwa 45 minut, wyłącznie z przewodnikiem i po wcześniejszej rezerwacji, bo liczba miejsc w grupie jest ograniczona. Prace w Książu wiąże się z kompleksem Riese, budowanym w tym samym czasie w Górach Sowich. Przeznaczenie tych budowli do dziś nie zostało rozstrzygnięte — historycy spierają się między wersją kwatery dowodzenia a podziemną produkcją zbrojeniową, żadnej nie potwierdzają zachowane dokumenty.

Osobna sprawa to złoty pociąg. W sierpniu 2015 roku Piotr Koper i Andreas Richter zgłosili, że zlokalizowali pod Wałbrzychem niemiecki skład pancerny. Rozgłos był ogromny, w sierpniu 2016 roku ruszyły wykopaliska, a teren przebadano wcześniej metodami geofizycznymi do głębokości kilkunastu metrów. Badania naukowców z AGH nie wykazały istnienia pociągu, wykopy również niczego nie ujawniły. Na miejscu usłyszy się tę historię jako anegdotę i tak należy ją traktować — nie jako ustalenie.

Kto zarządza zamkiem i o czym pamiętać

Właścicielem od 1991 roku jest gmina Wałbrzych, a obiektem zarządza spółka Zamek Książ w Wałbrzychu. 31 lipca 2025 roku rozporządzeniem Prezydenta RP zespół zamkowo-parkowy Książ został uznany za pomnik historii — sto trzydziesty trzeci w Polsce i pierwszy w Wałbrzychu. Ochrona objęła nie tylko zamek, ale też mauzoleum, ruiny Starego Książa, budynki stada ogierów i palmiarnię w Lubiechowie. Obiekt odwiedza rocznie ponad 300 tysięcy osób.

Zwiedzanie ma kilka twardych ograniczeń, o których lepiej wiedzieć przed przyjazdem:

• W podziemiach panuje od 6 do 12 stopni Celsjusza przez cały rok — ciepła warstwa odzieży przydaje się nawet w lipcu.
• Na trasę podziemną nie wchodzą dzieci poniżej 4 lat, trasa jest też niedostępna dla osób poruszających się na wózkach.
• Osoby z klaustrofobią i zaburzeniami krążenia powinny z podziemi zrezygnować.
• Wymagane jest wygodne, płaskie obuwie, szpilki są wykluczone.
• Na trasę podziemną trzeba stawić się 15 minut wcześniej, a samo dojście od bramy zajmuje kolejne około 15 minut.
• Palmiarnia to osobna lokalizacja przy Wrocławskiej 158 — nie zwiedzi się jej przy okazji spaceru po tarasach.

Praktyczna uwaga z układu biletów: wejście z audioprzewodnikiem realizuje się jednorazowo w dniu zakupu, więc rozbicie zwiedzania na dwie części z długą przerwą na obiad nie zadziała. Sensowny plan dnia to najpierw podziemia o zarezerwowanej godzinie, potem wnętrza, a tarasy na koniec, bo zwiedza się je samodzielnie i bez wyznaczonej godziny wejścia. W dni Festiwalu Kwiatów, który potrafi ściągnąć nawet sto tysięcy osób w kilka dni, kolejki do kas są długie, a miejsca na trasie podziemnej rozchodzą się z wyprzedzeniem.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi przy ulicy Piastów Śląskich 1 w Wałbrzychu, w dzielnicy Książ, na północ od centrum miasta. Punktem startowym dla zwiedzających są parkingi w dolnej części zespołu i w rejonie stada ogierów — pod sam zamek samochodem się nie podjeżdża. Palmiarnia, formalnie część kompleksu, leży osobno przy Wrocławskiej 158 w Lubiechowie i wymaga oddzielnego przejazdu.

Samochodem

Główny kierunek dojazdu to droga krajowa nr 35, łącząca Wrocław ze Świdnicą, Świebodzicami i Wałbrzychem — z Wrocławia to około 80 kilometrów i zwykle ponad półtorej godziny jazdy, bo trasa prowadzi przez zabudowane miejscowości. Z centrum Wałbrzycha dojazd zajmuje kilkanaście minut. Ostatni odcinek jest oznakowany tablicami z nazwą zamku, a droga dojazdowa jest wąska i kręta, więc w szczycie sezonu tworzą się na niej zatory przy wjazdach na parkingi.

Parking

Parkingi przy zamku są płatne i zorganizowane jako strefy z szlabanem: bilet pobiera się przy wjeździe i opłaca w parkomacie przed wyjazdem, a opłata ma charakter dobowy, nie godzinowy. Największy z nich znajduje się w rejonie Stada Ogierów. Aktualne stawki i podział na poszczególne parkingi warto sprawdzić u zarządcy przed przyjazdem.

Komunikacja publiczna

Z Wałbrzycha pod zamek dojeżdżają autobusy komunikacji miejskiej linii 8 i 12. Przystanek linii 8 jest naprzeciwko dworca Wałbrzych Miasto, a pętla obu linii wypada praktycznie u stóp zespołu zamkowego. Kursy są rzadkie, mniej więcej co godzinę, więc rozkład trzeba sprawdzić przed wyjazdem — zwłaszcza dla powrotu późnym popołudniem. Najbliższe stacje kolejowe to Wałbrzych Miasto i Wałbrzych Szczawienko.

Dojście piesze

Od parkingów do bramy zamku idzie się od 500 do 900 metrów, czyli 10-15 minut utwardzoną drogą przez park, częściowo pod górę. Do wejścia na Podziemną Trasę Turystyczną trzeba doliczyć kolejne około 15 minut marszu od bramy. Do zespołu można też dojść Ścieżką Hochbergów doliną Pełcznicy, przez rezerwat Przełomy pod Książem — to trasa przyrodnicza, dłuższa i wymagająca dobrego obuwia.