Dolina Będkowska
Co wyróżnia to miejsce
Dla kogo
Opis
Kras wyżłobiony w jurajskim wapieniu
Dolina Będkowska to dolina potoku Będkówki, spływającego z Wyżyny Olkuskiej do Rowu Krzeszowickiego. Ma 7–8 km długości i należy do najdłuższych dolin Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Zaczyna się obniżeniem przy drodze krajowej nr 94 z Krakowa do Olkusza, a kończy w przysiółku Łączki Kobylańskie. Administracyjnie przecina grunty Kobylan, Będkowic, Łaz, Jerzmanowic i Bębła w powiecie krakowskim. Jest jedną z dolin Parku Krajobrazowego Dolinki Krakowskie, utworzonego w 1981 roku i liczącego dziś około 207 km².
Dolinę wyżłobiła woda w wapieniach górnej jury. Ma charakter wąwozu o stromych ścianach wschodnich i łagodniejszych zboczach zachodnich, z licznymi bocznymi jarami — Przecówkami, Wąwozem Będkowickim, Wąwozem Granicznym. To dolina krasowa, w której widać niemal wszystkie formy krasu: ostańce, bramy skalne, wywierzyska i jaskinie. Grotołazi opisali tu około 120 jaskiń i schronisk skalnych, w większości niewielkich. Tablica Małopolskiego Szlaku Geoturystycznego przy Brandysówce, opracowana przez specjalistów z AGH, tłumaczy, że Sokolica to dawna budowla mikrobialno-gąbkowa: rafopodobna struktura z płytkiego morza szelfowego, zbudowana przez sinice i gąbki, których szkielety wciąż tkwią w skale.
Sokolica: najwyższa ściana Jury i gród Wiślan
W środkowej części doliny, naprzeciw wąwozu Przecówki, stoi Sokolica — skała wznosząca się na 420–425 m n.p.m., czyli około 100 metrów ponad płaskie dno doliny. Z trzech stron opada pionowymi lub przewieszonymi ścianami, najwyższymi na całej Jurze: według topo portalu górskiego dochodzą do 60–70 metrów. Opisano na niej ponad 30 dróg o trudności od V do VI.6+, długości 15–95 m — to jedna z nielicznych skał jurajskich z drogami wielowyciągowymi. Ściany ubezpieczono ringami staraniem Polskiego Związku Alpinizmu.
Szczyt Sokolicy to niemal płaska rówień, dostępna łatwo tylko od wschodu, od strony Będkowic. Właśnie dlatego od VIII wieku istniał tu gród, prawdopodobnie jeden z najsilniej umocnionych grodów Wiślan. Od strony wierzchowiny przekopano głęboką suchą fosę z wałami po obu stronach; różnica wysokości między dnem fosy a szczytem wewnętrznego wału sięgała około 20 metrów, a wały miały około 100 metrów długości. Fosa i resztki wałów są widoczne do dziś. Grodzisko jako pierwsi badali w 1909 roku Leon Kozłowski — późniejszy premier — i Stanisław Jan Czarnowski. Znaleziono też ślady osadnictwa z neolitu i kultury łużyckiej.
Ponad 80 skał dla wspinaczy — i zasady
Do wspinaczki udostępniono w dolinie ponad 80 skał, z ogromną liczbą dróg, w większości ubezpieczonych stałymi punktami asekuracyjnymi. To jeden z największych terenów wspinaczkowych na Jurze, a gospodarstwo agroturystyczne i pole namiotowe Brandysówka u stóp Sokolicy od lat jest bazą polskich wspinaczy skałkowych. Najpopularniejsze skały to m.in. Brama Będkowska, Piekielna Brama, Czarcie Wrota, grupa Wysokiej z Pytajnikiem i Lajkonikiem, Iglica, Igła, Dupa Słonia na Brandysowej Polanie, Gęsiarnia oraz Wielka Turnia i Łabajowa w górnej części doliny. Pełny opis dróg zawiera przewodnik Pawła Haciskiego po południowej części Jury.
Dolina nie jest rezerwatem, więc nie ma tu osobnego regulaminu wspinaczkowego, ale obowiązują przepisy parku krajobrazowego i zasady środowiska:
- wspinaczka jest zawsze na własne ryzyko — osoby bez umiejętności powinny zaczynać pod opieką instruktora, a nie na własną rękę;
- drogi wielowyciągowe na Sokolicy wymagają doświadczenia w zakładaniu stanowisk i zjazdach;
- przed wspinaniem sprawdź zestawienie „Ptaki w skałach” i omijaj drogi z zasiedlonymi gniazdami do końca lęgów;
- nie osadza się nowych punktów bez uzgodnienia, nie niszczy roślinności na półkach i nie pali ognisk poza wyznaczonym miejscem przy Brandysówce;
- pod skałami nosi się kask — z wysokich ścian spadają kamienie i sprzęt.
Wodospad Szum i Źródło Będkówki
Kilkaset metrów w górę doliny od Brandysówki, między nią a Brandysową Polaną, Będkówka spada z progu skalnego, tworząc wodospad Szum, nazywany też Wodospadem Szerokim. Próg ma około 4 metrów wysokości i jest zbudowany z martwicy wapiennej — skały, która w dolinie powstawała 8000–6000 lat temu, w okresie atlantyckiego optimum klimatycznego, przez wytrącanie się węglanu wapnia na mchach i wątrobowcach. To jeden z nielicznych naturalnych wodospadów na Jurze i najwyższy z nich; powyżej progu rozciąga się rozlewisko. Do końca lat 90. XX wieku działał przy nim ośrodek zarybieniowy ryb łososiowatych Polskiego Związku Wędkarskiego.
Wyżej, około 350 metrów od drogi, wypływa Źródło Będkówki — wywierzysko krasowe chronione jako pomnik przyrody, dające około 50 litrów wody na sekundę. Stromą leśną drogą można stąd podejść do skalnej bramy Czarcie Wrota. W najwyższej części doliny, przy ostańcach Łabajowej, leżą Jaskinia Łabajowa i Jaskinia Nietoperzowa, słynna z odkryć archeologicznych i zwiedzana z przewodnikiem — to osobny cel wycieczki.
Co zrobi ktoś, kto się nie wspina
Dnem doliny biegnie asfaltowa droga z zakazem wjazdu dla pojazdów (z wyjątkiem uprawnionych), którą prowadzi niebieski szlak z Rudawy przez Łączki Kobylańskie i całą dolinę do Ojcowskiego Parku Narodowego. Z Łączek do Brandysówki jest około 2,5 km i 45 minut marszu; po drodze mija się stawy pstrągowe, skały Rybne i Wężowe, kapliczkę upamiętniającą mieszkańców zamordowanych przez okupantów oraz Bramę Będkowską. Wąwozem Będkowickim schodzi z Będkowic szlak żółty (około 20 minut), a z Łaz — zielony. Spokojnym tempem dotarcie od Brandysówki do Łabajowej zajmuje kolejne kilkadziesiąt minut.
Niewspinający mogą wejść na szczyt Sokolicy od strony Będkowic — ścieżką koło cmentarza na wzgórzu — i obejrzeć wały grodziska. Obserwowanie wspinaczy na ścianie Sokolicy z łąki przy Brandysówce to jedna z najpopularniejszych atrakcji doliny. Nawierzchnia jest wygodna dla wózków, choć wąski mostek bywa kłopotliwy dla szerszych modeli.
Skały po kolei, od Łączek w górę doliny
Dolina dobrze „czyta się” od dołu. U wylotu, w Łączkach Kobylańskich, stoi kryta gontem willa i stawy z hodowlą pstrągów, a nad nimi we wschodnim zboczu Rybne Skały i Wężowe Skały. Potok przegradza tu skalna zapora w miejscu dawnego naturalnego wodospadu. Dalej dolina się rozszerza, a lewe zbocze przecina Wąwóz Będkowicki obramowany skałami Bramy Będkowskiej; na północ od niej, w wysokich ścianach wąwozu, stoją skały grupy Wysokiej — Pytajnik, Lajkonik i Wysoka. Na wprost Wysokiej stoi przydrożna kapliczka.
Za Brandysówką dolina skręca na wschód. Około 500 metrów od rozdroża stoją smukłe Iglica i Igła, a za potokiem — popularna wśród wspinaczy Dupa Słonia. Wyżej, w stromym prawym zboczu, wznosi się Gęsiarnia, a półtora kilometra za Źródłem Będkówki kolejna grupa: Wielka Turnia, Zaklęty Mur, Zaklęty Bastion i Łabajowa. Górna część doliny jest sucha — Będkówka zaczyna się dopiero w wywierzyskach. Dolinę przecina też czerwony szlak rowerowy, który zatacza pętlę z Bolechowic przez Dolinę Kluczwody, Wierzchowie i Bębło, zjeżdża Doliną Będkowską do Łączek i wraca Doliną Kobylańską.
Ograniczenia i czego się spodziewać
Bliskość Krakowa ma swoją cenę: w ciepłe weekendy dolina bywa zatłoczona, a jedynym zapleczem gastronomicznym i sanitarnym na całej długości jest Brandysówka. Wjazd autem w głąb doliny jest zakazany, więc trzeba zostawić samochód na skraju — przy Łączkach Kobylańskich, w Będkowicach lub w Łazach. Przy wysokich ścianach obowiązuje ostrożność także dla spacerowiczów: nie należy przechodzić tuż pod drogami, na których ktoś się wspina. Szczyt Sokolicy nie jest zabezpieczony barierkami — krawędź urwiska jest otwarta, dlatego z dziećmi i psem trzeba trzymać się z dala od brzegu. Dolina jest bezpłatna i dostępna przez cały rok, ale wodospad najbardziej okazale wygląda wiosną, przy wyższym stanie wody.
Przydatne wskazówki
Zdjęcia 5
Lokalizacja
Lokalizacja: Będkowice, małopolskie
Wyznacz trasęDojazd
Lokalizacja i punkt startowy
Dolina leży kilkanaście kilometrów na północny zachód od Krakowa, w gminach Zabierzów, Wielka Wieś i Jerzmanowice-Przeginia. Najwygodniejsze punkty startowe to Łączki Kobylańskie u wylotu doliny oraz Będkowice, położone między Doliną Będkowską a Kobylańską.
Samochodem
Z Krakowa jedzie się przez Zabierzów i Kobylany do Łączek Kobylańskich albo drogą krajową nr 94 w stronę Olkusza i dalej lokalnymi drogami do Będkowic lub Łaz. Dnem doliny prowadzi droga z zakazem wjazdu dla nieuprawnionych.
Parking
Parking jest na rozdrożu w Łączkach Kobylańskich, u wylotu doliny przy kapliczce. Niewielkie parkingi działają także przy Jaskini Łabajowej i przy Brandysówce (blogi turystyczne podają opłatę ok. 15 zł, bez daty — sprawdź na miejscu). Większy parking jest przy kościele w Łazach, a w Będkowicach można zostawić auto przy ryneczku.
Komunikacja publiczna
Według przewodników turystycznych do Będkowic dojeżdża z Krakowa autobus aglomeracyjny nr 210 (nocą 910), a do Kobylan linia 278. Aktualne trasy i rozkłady sprawdź przed wyjazdem w serwisie przewoźnika — nazwy przystanków bywają zmieniane.
Dojście piesze
Z Łączek Kobylańskich do Brandysówki i Sokolicy jest około 2,5 km (45 minut) asfaltową drogą dnem doliny, niebieskim szlakiem. Z Będkowic żółty szlak schodzi Wąwozem Będkowickim do doliny w około 20 minut. Z Łaz prowadzi szlak zielony. Rowerzyści mogą wjechać do doliny czerwonym szlakiem rowerowym z Bolechowic przez Bębło.
Polecany czas zwiedzania
Z Łączek Kobylańskich do Brandysówki, Sokolicy i wodospadu Szum i z powrotem.
Cała środkowa część doliny ze Źródłem Będkówki, Czarcimi Wrotami i wejściem na grodzisko Sokolicy od Będkowic.
Dzień wspinaczkowy albo pętla przez Dolinę Będkowską i Kobylańską z Jaskinią Nietoperzową.
Często zadawane pytania
Ile trwa spacer Doliną Będkowską?
Jak wysoka jest Sokolica?
Gdzie jest wodospad Szum i jak wysoki jest?
Czy w Dolinie Będkowskiej można się wspinać bez doświadczenia?
Czy wstęp do Doliny Będkowskiej jest płatny?
Co to jest grodzisko na Sokolicy?
Czy Dolina Będkowska nadaje się na spacer z dziećmi i wózkiem?
Atrakcje w pobliżu
Kraków Valley Golf & Country Club
Kraków Valley Golf & Country Club w Paczółtowicach, około 30 km na zachód od Krakowa, to pole 18 dołków par 72 o długości 6518 m, zaprojektowane przez kalifornijskiego architekta Ronalda Freama zgodnie ze standardami USGA. Obok jest 6-dołkowe pole par 18 i całoroczny driving range. Osoba bez doświadczenia może zacząć od 45-minutowej lekcji próbnej ze sprzętem w cenie, a później zrobić kurs na Zieloną Kartę.
PaczółtowiceOjcowski Park Narodowy
Ojcowski Park Narodowy to 21 km² wapiennych dolin Prądnika i Sąspówki tuż za Krakowem – najmniejszy park narodowy w Polsce. Na krótkim odcinku mieści skalne bramy i ostańce, jaskinie, ruiny zamku Kazimierza Wielkiego, kaplicę „Na Wodzie” i renesansowy zamek w Pieskowej Skale z Maczugą Herkulesa. Wstęp do parku jest wolny, płaci się za obiekty. Zimą jaskinie są zamknięte, ale szlaki pozostają dostępne.
OjcówZamek Pieskowa Skała
Zamek na wapiennym cyplu nad Doliną Prądnika, w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego, około 30 km od Krakowa. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1315 roku, a renesansowy dziedziniec arkadowy i loggię wzniósł w XVI wieku Stanisław Szafraniec. Od 1950 roku zamek należy do muzeum na Wawelu i mieści wystawy sztuki europejskiej, kultury staropolskiej i malarstwa angielskiego.
SułoszowaMałopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni
Muzeum założone w 1953 roku przez alwernijskiego aptekarza Zbigniewa Gęsikowskiego, od 2024 roku w nowym, trzypoziomowym gmachu obok remizy OSP. Ponad 4000 eksponatów: konne sikawki, Mercedes z 1926 roku nagrodzony Sybillą, Fiat 621L, Dodge WC-52, Tatra, Jelcze i Stary. Na górnym piętrze tor przeszkód, zadymiony korytarz i symulator wyjazdu do pożaru. Filia Muzeum Małopolski Zachodniej.
AlwerniaRynek Główny w Krakowie
Główny plac Krakowa, wytyczony przy lokacji miasta w 1257 roku, o powierzchni ok. 4 ha. W jego centrum stoją Sukiennice z Galerią Sztuki Polskiej XIX wieku na piętrze i wejściem do Podziemi Rynku, obok Wieża Ratuszowa i romański kościół św. Wojciecha. Sam plac jest dostępny bezpłatnie przez całą dobę. Zimą odbywa się tu jarmark bożonarodzeniowy, a w pierwszy czwartek grudnia – konkurs szopek krakowskich.
KrakówPodziemia Rynku w Krakowie (Rynek Podziemny)
Rezerwat archeologiczny pod wschodnią częścią płyty Rynku Głównego, udostępniony przez Muzeum Krakowa w 2010 roku. Trasa prowadzi wśród reliktów średniowiecznych kramów, traktów z XI wieku i fundamentów dawnych budowli, a ok. 700 zabytków uzupełniają hologramy, makiety i ekrany dotykowe. Zimą to jedno z niewielu miejsc na Rynku, gdzie spędzisz dwie godziny w cieple – pod warunkiem, że kupisz bilet na konkretną godzinę.
Kraków