Pałac Książęcy w Żaganiu

Rezydencja zaczęta przez Wallensteina

Pałac w Żaganiu stoi w miejscu dawnego piastowskiego zamku, nad Bobrem, na skraju dzisiejszego centrum miasta. Jego historia zaczyna się w 1627 roku, kiedy cesarz Ferdynand II sprzedał księstwo żagańskie Albrechtowi von Wallensteinowi, głównodowodzącemu wojsk cesarskich w wojnie trzydziestoletniej. Wiosną 1630 roku ruszyła budowa według projektu włoskiego architekta Vincenza Boccaccia: miała powstać czteroskrzydłowa rezydencja z bastejami, łącząca pałac z fortecą. Prace przerywały przemarsze wojsk saskich i brandenburskich, a po zamordowaniu Wallensteina w Chebie w 1634 roku stanęły całkowicie.

Wznowił je dopiero ród Lobkowiczów. Księstwo przejął w 1646 roku Wacław Euzebiusz Lobkowicz, a od 1670 roku budowę prowadzono według nowego projektu Antonia della Porty. Skrzydło północne ukończono w 1674 roku, zachodnie w latach 1678-1679, a wschodnie w 1693 roku. Stąd druga, często używana nazwa budynku — Pałac Lobkowitzów. Ostateczną formę barokową rezydencja uzyskała pod koniec XVIII wieku.

Biron, księżna Dorota i złoty wiek Żagania

W 1786 roku księstwo kupił Piotr Biron, książę Kurlandii i Semigalii. Za jego czasów wnętrza przeszły renowację pod kierunkiem architekta Christiana W. Schultzego; z lat 1792-1796 pochodzą sztukaterie na sufitach kilku sal piętra. Najmłodsza córka Birona, Dorota de Talleyrand-Périgord, władała Żaganiem od 1842 roku i to jej rządy uważa się za okres największego rozkwitu rezydencji.

Księżna zmieniła bryłę pałacu w sposób widoczny do dziś: skrzydło południowe rozebrano, a w jego miejscu powstały reprezentacyjny podjazd i oranżeria. Dlatego obecny pałac ma trzy skrzydła i prostokątny dziedziniec otwarty w stronę parku, a nie zamknięty czworobok, jaki planował Boccaccio. W latach 1845-1855 przeprowadzono też liczne prace modernizacyjne we wnętrzach. Jej syn, Napoleon Ludwik, ufundował posągi i fontanny w otaczającym pałac Parku Książęcym.

197 maszkaronów i legenda o diable

Najbardziej charakterystycznym detalem elewacji są maszkarony — rzeźbione groteskowe twarze nad oknami, dodane w drugiej połowie XVII wieku. Zachowało się ich 197 i każdy jest inny; dziesięć z nich odtworzono w latach 80. XX wieku w odlewach betonowych. Elewacje mają boniowany cokół i pilastry między osiami okien, a do wejść prowadzą kamienne portale z mostkami przerzuconymi nad suchą fosą.

Z maszkaronami wiąże się żagańska legenda. Rzeźbiarz, któremu w pewnym momencie zabrakło pomysłów na kolejne twarze, miał zawrzeć pakt z diabłem: ten pozował mu za każdym razem z innym obliczem, a w zamian po skończeniu pracy miał zabrać duszę artysty. Przy ostatnim maszkaronie diabeł pokazał prawdziwą twarz, a przerażony rzeźbiarz spadł z rusztowania. Legenda mówi zresztą o 99 maszkaronach, a nie 197. Do motywu nawiązuje współczesny lokalny artysta Jerzy Kupczyk, którego diabelskie figurki można oglądać w pałacowych podziemiach.

Sale, które zobaczysz w środku

Pałac ma trzy kondygnacje: wysoką suterenę, parter i piętro. Reprezentacyjne sale znajdują się na piętrze. Wśród wnętrz udostępnianych podczas zwiedzania i imprez są:

• Sala Kryształowa we wschodnim skrzydle — największa sala pałacu, ze złoconym sklepieniem, supraportami i kryształowymi żyrandolami; mieści 450 osób w ustawieniu teatralnym,
• Sala Kurlandzka w skrzydle północnym, dawna Sala Autografów, ze sztukaterią na sklepieniu i kaflowym piecem z kartuszem herbowym Piotra Birona,
• Sala Purpurowa, dawna Sala Kameralna, w północno-zachodnim narożniku, ze złoconą sztukaterią,
• Hol Wiedeński i Rotunda przy Sali Kryształowej,
• sale skrzydła Lobkowiczów: Balkonowa, Wallensteina, Familijna i Hol Słoneczny.

Trzeba uczciwie powiedzieć, że pałac nie jest muzeum wnętrz z oryginalnym wyposażeniem. Przedwojenne zbiory sztuki, wyceniane na 4 mln marek, nie są dziś eksponowane w pałacu, a sale po remoncie służą jako przestrzeń koncertowa, konferencyjna i weselna. Ogląda się przede wszystkim architekturę, sztukaterie i układ rezydencji, a historię opowiada przewodnik lub audioprzewodnik.

Po 1945 roku: od ruiny do Żagańskiego Pałacu Kultury

Pałac przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń — księstwo do końca należało do francuskiej rodziny Talleyrandów, co według lokalnych relacji chroniło budynek. Po wojnie został jednak porzucony i niszczał. Lokalna prasa przytacza historię, że Polska odkupiła majątek od Francji, płacąc za niego węglem.

Pierwszy duży remont trwał w latach 1965-1983 i prowadziło go Wojsko Polskie: wymieniono cały dach, odtworzono elewacje i stolarkę okienną, a sale przystosowano do funkcji kulturalnych. Podczas prac odkryto relikty średniowiecznego zamku, fundamenty czwartego skrzydła i fragmenty bastei. Drugi etap, w latach 2007-2013, współfinansowany ze środków Unii Europejskiej, objął dach, okna, rewitalizację parku i montaż windy. Od 2019 roku trwają kolejne naprawy, między innymi elewacji wschodniej. Dziś budynkiem gospodaruje Żagański Pałac Kultury, a pałac jest wpisany do rejestru zabytków (zespół zamkowy, nr L-116/1-3/A). W 2025 roku wygrał w województwie lubuskim plebiscyt Cuda Polski.

Zwiedzanie: tylko o 11:00 i 15:00

Pałacu nie zwiedza się w dowolnej chwili. Turyści indywidualni wchodzą o stałych porach, o 11:00 i 15:00, i tylko w dni, w które działa Centrum Informacji Turystycznej. CIT mieści się w Domu Portiera przy pałacu (Szprotawska 4a) i tam kupuje się bilety. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem albo z audioprzewodnikiem, w zależności od dostępności. W poniedziałki CIT jest zamknięte, więc pałacu nie da się wtedy zobaczyć w środku.

Według CIT bilet normalny kosztuje 25 zł, ulgowy 20 zł, a pakiety rodzinne od 65 zł (2 dorosłych i 1 dziecko) do 90 zł (2 dorosłych i 3 dzieci). Grupy od 15 osób płacą 20 zł od osoby plus 200 zł za przewodnika i umawiają termin wcześniej. Ponieważ sale wynajmuje się na wesela, bale i konferencje, przed przyjazdem warto zadzwonić do CIT i upewnić się, że w wybranym dniu trasa jest dostępna.

Ograniczenia i jak połączyć wizytę

Dwie godziny wejść w ciągu dnia to główne ograniczenie: kto przyjedzie o 12:00, będzie czekał do 15:00. Najlepiej zaplanować przyjazd na 11:00, a potem spacer po Parku Książęcym, jednym z największych zabytkowych parków miejskich w Polsce, który otacza pałac. Park i pobliski zespół poaugustiański z kościołem i biblioteką to osobne cele wycieczki — opisujemy je oddzielnie. W pałacowych korytarzach i salach nie ma ekspozycji muzealnej z opisami, więc bez przewodnika lub audioprzewodnika wizyta traci sens.

Lokalizacja i punkt startowy

Pałac Książęcy stoi przy ulicy Szprotawskiej 4 w Żaganiu, nad Bobrem, na skraju centrum miasta. Punktem startowym zwiedzania jest Centrum Informacji Turystycznej w Domu Portiera przy pałacu (Szprotawska 4a) — tam kupuje się bilety i stamtąd o 11:00 i 15:00 rusza zwiedzanie.

Samochodem

Przez Żagań przebiega droga krajowa nr 12. Od strony zachodniej prowadzi od granicy w Łęknicy przez Trzebiel i Żary, a od wschodniej od Głogowa przez Przemków i Szprotawę — w obu przypadkach wjeżdża się nią prosto do miasta. Kto jedzie z Łęknicy, może tego samego dnia połączyć Żagań z Parkiem Mużakowskim, który leży przy tej samej drodze. Z drogi krajowej nr 12 kieruj się do centrum Żagania i dalej w ulicę Szprotawską.

Parking

Nie udało się potwierdzić w oficjalnych źródłach, gdzie dokładnie i na jakich zasadach parkuje się przy pałacu. Przed przyjazdem warto zapytać o to w CIT pod numerem 68 477 10 01, szczególnie w dni, gdy w pałacu odbywają się wesela lub koncerty. Sala Kryształowa mieści do 450 osób, więc przy dużych imprezach wokół pałacu może być wyraźnie więcej samochodów niż zwykle.

Komunikacja publiczna

Stacja kolejowa Żagań leży przy ulicy Kolejowej, w dzielnicy Moczyń, około 1,2 km w linii prostej na południowy zachód od pałacu. Spacer ze stacji przez miasto zajmuje około 15-20 minut.

Dojście piesze

Dom Portiera, w którym działa CIT, stoi przy samym pałacu. Do budynku prowadzą kamienne mostki nad suchą fosą. Po zwiedzaniu alejki Parku Książęcego zaczynają się bezpośrednio za pałacem, od strony otwartego dziedzińca.