Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim

Zamek na Górze Choina

Zamek Grodno wznosi się na szczycie Góry Choina (450 m n.p.m.) w Górach Czarnych, będących częścią Gór Wałbrzyskich, po lewej stronie doliny Bystrzycy. U jego stóp leży Zagórze Śląskie w gminie Walim, około 11 km na wschód od Wałbrzycha, a poniżej rozlewa się Jezioro Bystrzyckie — zbiornik zaporowy na Bystrzycy. Zbocza góry obejmuje rezerwat przyrody Góra Choina, więc droga na zamek prowadzi przez las, a nie przez zabudowę.

Zespół zamkowy ma około 170 metrów długości i składa się z dwóch wyraźnych części. Zamek górny, o powierzchni około 950 m², to średniowieczne jądro z wieżą i murem obwodowym wzmocnionym narożnymi bastionami. Zamek dolny to wydłużony dziedziniec otoczony bastejami, dobudowany w XVI wieku. Od 2008 roku właścicielem jest Gmina Walim, a obiektem zarządza samorządowe Centrum Kultury i Turystyki w Walimiu.

Siedem wieków historii w skrócie

Lokalna legenda mówi o drewnianej strażnicy założonej tu około 800 roku przez angielskiego rycerza, ale pierwszy zachowany dokument, wspominający zamek pod nazwą Kinsberg, pochodzi z 1315 roku. Murowaną budowlę przypisuje się księciu Bolkowi I Surowemu, a za Bolka II Małego w pierwszej połowie XIV wieku rozbudowano zamek górny z wieżą obronną. W 1392 roku warownia przypadła Koronie Czeskiej.

W XV wieku Grodno stało się siedzibą rycerzy-rozbójników — w latach 1443–1450 władał nim Jerzy Mühlheim — a od 1465 roku należało do rodu Czettritzów. Przełom nastąpił w 1545 roku, gdy posiadłość przejął Maciej von Logau. On i jego syn Jerzy do 1587 roku przebudowali zamek w duchu renesansu: powstał dolny dziedziniec z pięcioma bastejami, budynki gospodarcze i budynek bramny z 1570 roku z ozdobnym portalem. W czasie wojny trzydziestoletniej zamek zdobyli i częściowo zniszczyli Szwedzi, a w 1680 roku wybuchł tu krwawo stłumiony bunt chłopów. Po 1774 roku Grodno przestało być rezydencją i zaczęło popadać w ruinę.

Ocalenie i turystyczna tradycja

Zamek uratował przed rozbiórką w 1823 roku wrocławski profesor Johann Gustav Büsching, jeden z pierwszych śląskich badaczy zabytków. Kolejni właściciele — hrabia Fryderyk von Burghaus (1840–1855) i baron Maksymilian von Zedlitz (1860–1907) — przystosowali ruinę do ruchu turystycznego. W 1904 roku odnowiono sgraffitową dekorację elewacji. Zedlitzowie pozostali właścicielami do końca II wojny światowej.

Po wojnie w zamku w 1965 roku urządzono muzeum prowadzone przez wałbrzyski oddział PTTK. Po przejęciu przez gminę zamek przeszedł remonty finansowane m.in. ze środków unijnych, a 24 kwietnia 2018 roku otwarto w nim hotel i restaurację — Karczmę Rycerską oraz pokoje w budynku bramnym. Tradycja turystyczna liczy więc niemal dwieście lat, co widać choćby po tym, że do zamku dochodzą trzy znakowane szlaki.

Co wiadomo dzięki archeologom

Grodno jest jednym z lepiej przebadanych zamków regionu. W latach 2017–2019 zespół archeologów — Radosław Biel, Magdalena Konczewska i Paweł Konczewski — otworzył trzy wykopy na międzymurzu i dziedzińcu zamku górnego, dokumentując je m.in. fotogrametrycznie. Wyróżniono sześć faz funkcjonowania warowni: od XIV-wiecznego zamku górnego, przez prawdopodobne drewniane umocnienie typu parkan z początku XV wieku, po pożar z połowy XV stulecia. W warstwie spalenizny znaleziono groty bełtów i inne uzbrojenie, co badacze odczytują jako ślad oblężenia — w grę wchodzą najazd husytów z 1429 roku, przejęcie zamku przez Jerzego z Podiebradów w 1463 roku albo walki z czasów rycerzy-rozbójników.

Skala znalezisk dobrze pokazuje codzienność zamku: ponad 11 tysięcy fragmentów naczyń ceramicznych, 402 kafle piecowe, w tym reliefowe ze scenami walki, szklane kielichy, ołowiane ramki szyb świadczące o przeszklonych oknach, monety — grosze praskie i śląskie halerze — a także pionki szachowe, kości do gry, naparstki i igły. Badania potwierdziły też, że po okresie Logauów zamek stopniowo niszczał, a w 1789 roku zawaliło się jego skrzydło północne. Na budynku bramnym zachował się zegar słoneczny datowany na 1716 rok i sgraffitowa dekoracja, którą warto obejrzeć z bliska jeszcze przed wejściem do kasy. Niemiecka nazwa zamku brzmiała Kynsburg; obecną nadano po 1945 roku.

Co zobaczysz na trasie zwiedzania

Trasa obejmuje zamek górny. Prowadzi przez bramę z renesansowym portalem, a dalej przez pomieszczenia i wystawy:

• kaplicę i salę rycerską,
• salę łowów i sale książęce,
• izbę tortur oraz kolekcję kamiennych krzyży pokutnych,
• loch księżniczki Małgorzaty, związany z najbardziej znaną legendą zamku,
• dziedziniec górny i wieżę z widokiem na Jezioro Bystrzyckie i Góry Sowie.

Zwiedzanie trwa około 1 godziny 10 minut. W dni robocze odbywa się z przewodnikiem, natomiast w soboty, niedziele i święta zamek zwiedza się samodzielnie. Kto chce wtedy usłyszeć historię, może wypożyczyć audioprzewodnik w językach polskim, angielskim, niemieckim i czeskim. Uzupełnieniem trasy jest Centrum Bioedukacji Multimedialnej z salą poświęconą rezerwatowi Góra Choina i salą kinową. Zarządca organizuje także nocne zwiedzania, a w maju jarmark średniowieczny.

Legenda o Małgorzacie i Białej Damie

Najczęściej opowiadana legenda dotyczy księżniczki Małgorzaty, którą w XV wieku ojciec wydał wbrew jej woli za bogatego, starszego i znienawidzonego mężczyznę. Według podania podczas porannego spaceru po murach zepchnęła męża w przepaść. Ojciec miał zobaczyć to z okna i za karę kazać zamurować córkę w lochu. Legenda zyskała rozgłos, gdy w XX wieku w miejscu, w którym miała zostać uwięziona, odnaleziono szkielet kobiety. Inne opowieści mówią o Białej Damie i o skarbie zamkniętym w okutej skrzyni. To podania, nie ustalenia historyków — ale loch Małgorzaty jest jednym z przystanków trasy.

Ograniczenia i praktyczne uwagi

Na zamek nie da się wjechać samochodem — od parkingu w Zagórzu trzeba podejść 10–15 minut leśną ścieżką, nieutwardzoną i pod górę, na której po deszczu stoją kałuże. Na trasie zamku górnego obowiązuje zakaz wchodzenia z psami; z psem można wejść na dziedziniec dolny, który jest częścią niebiletowaną. Na trasie jest sporo schodów i stopni, więc dla osób z ograniczoną mobilnością i dla wózków wizyta będzie trudna. Zamek jest nieczynny w Niedzielę Wielkanocną, 1 listopada i w święta Bożego Narodzenia. Kto ma więcej czasu, może połączyć wizytę ze Sztolniami Walimskimi — zarządca oferuje tańszy bilet łączony — oraz ze spacerem wokół Jeziora Bystrzyckiego, ale to osobne cele wycieczki.

Lokalizacja i punkt startowy

Zamek stoi na szczycie Góry Choina (450 m n.p.m.) nad Zagórzem Śląskim w gminie Walim, około 11 km na wschód od Wałbrzycha. Punktem startowym jest parking u podnóża góry w Zagórzu Śląskim, nad Jeziorem Bystrzyckim.

Samochodem

Zagórze Śląskie leży między Wałbrzychem a Świdnicą, w dolinie Bystrzycy. Z Wałbrzycha dojazd prowadzi przez Jedlinę-Zdrój i Niedźwiedzicę, ze Świdnicy — doliną Bystrzycy przez Bystrzycę Górną. Z Wrocławia najprościej dojechać przez Świdnicę. Do samego zamku nie prowadzi droga dla samochodów.

Parking

Bezpłatny parking znajduje się w lesie u podnóża wzgórza, w Zagórzu Śląskim. Z tego samego miejsca startują spacery wokół Jeziora Bystrzyckiego, więc parking obsługuje nie tylko zwiedzających zamek.

Komunikacja publiczna

Najbliższe węzły kolejowe to Wałbrzych Główny i Świdnica Miasto. Obie stacje łączy żółty szlak pieszy prowadzący przez zamek, co pozwala dojść tu bez samochodu. Lokalne połączenia autobusowe do Zagórza Śląskiego warto sprawdzić w aktualnym rozkładzie przed wyjazdem, zwłaszcza w weekendy i poza sezonem, kiedy kursów bywa mniej. Dla piechurów dobrym rozwiązaniem jest dojazd pociągiem do Wałbrzycha lub Świdnicy i dalsza wędrówka szlakiem.

Dojście piesze

Z parkingu do bramy zamku idzie się 10–15 minut nieutwardzoną leśną ścieżką pod górę. Do zamku prowadzą trzy znakowane szlaki: niebieski (fragment europejskiego szlaku E3), zielony Szlak Zamków Piastowskich i żółty z Wałbrzycha do Świdnicy. Można też przejść kładką nad Jeziorem Bystrzyckim, która zastąpiła dawny most linowy z 1968 roku. Ostatni odcinek do bramy prowadzi przez dolny dziedziniec, skąd do kasy zamku górnego jest już tylko kilka minut.